1950-yillarda Janubiy Koreya dunyodagi eng qashshoq davlatlardan biri edi — urushdan vayron bo‘lgan, tashqi yordamga qaram, jon boshiga to‘g‘ri keladigan Yalpi ichki mahsulot (YAIM) Afrikaning ko‘p qismlaridan ham past. Bugun esa bu davlat $2 trillionlik iqtisodiyotga ega, Samsung, Hyundai va jahon darajasidagi universitetlar vatani. Mo‘jiza sehr emasdi. Bu — usul edi. Eng qarama-qarshi haqiqat shuki: O‘zbekiston ham xuddi shunday qila oladi.
Savol resurslarda emas — O‘zbekistonda ular bor. Savol — o‘sha “playbook” bormi?
Nega Koreya hikoyasi muhim?
Janubiy Koreyada na neft, na gaz, na keng yer maydonlari bor edi. Unda odamlar, intizom va taraqqiyotni startapdek ko‘rgan davlat bor edi: tez qurish, tajribadan o‘tish, xatoni to‘g‘rilash, yutug‘ini ko‘paytirish.
1960–1990 yillarda Koreya YAIMi har yili 10% ga o‘sdi.
Eksport atigi $55 mln’dan bir avlod ichida $130 mlrd.ga chiqdi.
Kasb-hunar va STEM ta’limi “chaebol”larning poydevorini yaratdi.
Agar Koreya bir avlod ichida qashshoqlikdan farovonlikka sakrab o‘ta olsa, nega O‘zbekiston ham bunday qila olmasin?
Saboq 1: Zavodlardan oldin ko‘nikmalar
Koreya kompaniyalardan emas, sinfxonalardan boshlagan. Texnik va kasb-hunar ta’limi millionlab payvandchi, muhandis va dasturchilarni yetishtirdi. O‘sha iste’dodlar Samsung va LG’ni yaratdi.
Bugun O‘zbekistonda har yili 500 ming talaba bitiradi, lekin ularning atigi 20% STEM yoki TVET yo‘nalishida. 2035 yilga borib, bu nisbat teskari bo‘lishi shart. Ko‘nikmalar ixtiyoriy emas — ular poydevor.
Saboq 2: “Eksport qil yoki yo‘qol”
Koreya o‘z ichki bozoriga sotish bilan emas, balki tinimsiz eksport bilan o‘sdi.
Hyundai Koreya uchun emas, AQSh bozoriga qurildi.
Samsung Seul uchun emas, dunyo uchun qurildi.
Har bir mahsulot global raqobatga mo‘ljallangan edi, mahalliy emas.
O‘zbekiston ham xuddi shunday burilish qilishi kerak: ichki bozor emas, tashqi bozor. Paxta — modaga. Gilos — brendlangan organik mahsulotga. Startaplar — nafaqat Toshkent, balki Markaziy Osiyo + GCC uchun.
Saboq 3: Davlat — investor, operator emas
Koreya davlati zavodlarni boshqarmadi. Ularni moliyaladi, himoya qildi va tartib o‘rnatdi. Eksport qilmagan kompaniyalar uzib tashlandi. Yutuvchilar kengaytirildi.
O‘zbekiston davlati ham investor rolini o‘ynashi shart. Suveren jamg‘armalar, venchur fondlari va davlat-xususiy sherikliklar byurokratiyasiz o‘sishni kataliz qilishi mumkin.
Saboq 4: Diaspora — ko‘prik
Koreya AQSh va Yaponiyadagi diasporasidan kapital, mentorlik va bozorga kirish uchun foydalandi. O‘zbekistonning 5–7 mln diasporasi xuddi shunday imkoniyat. Bugun diaspora pul o‘tkazmalari yiliga $16–20 mlrd. Agar hatto 10% investitsiya va mentorlik kapitaliga aylansa-chi?
Saboq 5: Qiymat zanjiri bo‘ylab ko‘tarilish
Koreya arzon to‘qimachilikdan boshladi, keyin po‘latga, mashinalarga, keyin esa yarimo‘tkazgichlarga o‘tdi. Har bir o‘n yilda ko‘tarildi.
O‘zbekiston ham xuddi shunday narvonni ko‘tarilishi mumkin:
- 2020-yillar: Agrosanoat, to‘qimachilik, SaaS startaplar.
- 2030-yillar: Elektrokarlar, qayta tiklanuvchi energiya, logistika markazlari.
- 2040-yillar: AI, kosmik texnologiyalar, biotexnologiya eksporti.
Har bir qadam yig‘ilib boradi.
Qarama-qarshi haqiqat
Ko‘pchilik Koreya mo‘’jizasini noyob, takrorlanmas deb o‘ylaydi. Qarama-qarshi haqiqat shuki: bu — tizim edi. Ko‘nikmalar, eksport, davlat intizomi, diaspora imkoniyatlari, qiymat zanjiri bo‘ylab ko‘tarilish — bular takrorlanadigan narsalar. O‘zbekistonning Koreyadan ham ko‘proq tabiiy resurslari va geografik afzalliklari bor. Uning asosiy sinovi — mentalitet.
Raqamlarda: O‘zbekiston 2050
Agar O‘zbekiston Koreya uslubidagi yo‘l xaritasini amalga oshirsa:
- YAIM: $1 trillion+ (bugungi iqtisodiyotdan 5 baravar katta).
- 5–10 ta “unicorn” — startap millatining tayanchi.
- 2–3 mln yangi ish o‘rni — sanoat, xizmatlar va texnologiyada.
- Diversifikatsiyalashgan eksport: oziq-ovqat, moda, dasturiy ta’minot, qayta tiklanuvchi energiya, ijodiy mahsulotlar.
- $50–70 mlrd lik suveren jamg‘arma — avlodlar uchun kapitalni ko‘paytiradi.
Omondan o‘sishga
Koreya hikoyasi ko‘rsatadiki, mo‘’jizalar berilmaydi. Ular quriladi. O‘zbekistonning o‘tmishi — omon qolish: paxta kvotalari, Sovet inqirozi va pul o‘tkazmalari orqali. Uning kelajagi esa — o‘sish: eksport, startaplar, ko‘nikmalar va kapital bozorlar orqali.
Yangi Ipak yo‘li
Qadimgi Ipak yo‘li Osiyo bo‘ylab tovarlarni tashigan. Yangi Ipak yo‘li esa O‘zbekistondan dunyoga g‘oyalar, brendlar va unicornlarni tashishi mumkin.
Koreyani tarix emas, balki yo‘l xaritasi sifatida ko‘radigan asoschilar — O‘zbekistonni $1 trillionlik kelajakka yetaklaydiganlar bo‘ladi.
Pivot.uz
