Ko‘pchilik davlatlar o‘nlab yillarni boshqalarni quvib yetishga sarflaydi. Ular boshqalar qilgan ishni qayta quradi, ularning modelini ko‘chiradi va boshqalardan 80% darajada bo‘lishganida bayram qiladi.
Lekin tarix hech qachon “yetib olganlar”ni mukofotlamaydi — u “sakraganlar”ni mukofotlaydi.
Bugun O‘zbekistonning noyob imkoniyati bor — sakrash imkoniyati.
Biz sanoat inqilobini o‘tkazib yubordik. Dastlabki internet davrini ham, Web2 davrini ham boy berdik. Ammo hozir biz sun’iy intellekt, raqamli infratuzilma va asoschiga tayanadigan iqtisodiyot eshigida turibmiz. Bu safar kechikish uchun hech qanday sabab yo‘q. Texnikalar global. Kod ochiq. Bilim bepul. Yetishmayotgan yagona narsa — fikrlash tarzi.
Ana shu yerda 10x Asoschi sahnaga chiqadi.
Oldin kichik davlat bo‘lish — cheklov degani edi. Bugun esa bu chaqqonlik degani. Toshkentdagi startap bir hafta oxirida butun dunyoga mahsulot taqdim eta oladi. Namangandagi talaba Silikon vodiysidagi odamdan tezroq sun’iy intellektni o‘rganishi mumkin. Samarqandlik asoschi nonushtadan oldin Dubaydagi investor bilan kelishuvga erishishi mumkin.
Internet dunyoni tekislab qo‘ydi — lekin faqat tez harakat qiluvchilar uchun.
Demak, savol: “Qanday qilib yetib olamiz?” emas.
Savol: “Qanday qilib sakrab o‘tamiz?”
Sakrash — taqliddan emas, tushunchadan tug‘iladi. Boshqalar bozor joylarini (marketplace) qursa — sen infratuzilma qur. Boshqalar ilova (app) yozsa — sen tizim yarat. Boshqalar foydalanuvchi izlayotganida — sen ta’sir izla.
Odamlarning ko‘pchiligi chiziqli fikrlaydi:
“Agar men bir oyda $100 topsam, keyingi oy $200 topaman.”
10x asoschilar boshqacha fikrlaydi:
“Men 10 baravar ko‘p ishlamasdan $1000 qanday topishim mumkin?”
Bu o‘zgarish — chiziqlidan eksponentsialga o‘tish — hamma narsani o‘zgartiradi. Kuchni emas, ko‘paytiruvchi vositani qo‘shasiz:
- Kod — bu ko‘paytiruvchi.
- Kapital — bu ko‘paytiruvchi.
- Odamlar — bu ko‘paytiruvchi.
- Taqsimot — bu ko‘paytiruvchi.
Agar sizning bir soatlik ishingiz kamida 10 soatlik qiymat yaratmasa — demak, siz juda kichik fikrlayapsiz.
Uxlash paytingizda ham ishlaydigan tizimlar yarating.
Asl asoschilar shunday qiladi.
Avval O‘zbekistondagi orzu — barqaror ish topish edi.
Endi esa orzu — ish o‘rinlarini yaratish bo‘lishi kerak.
Yoshlar “O‘zimning xo‘jayinim bo‘laman” deganda, ko‘pincha yomon tizimlardan qochishni nazarda tutadi.
Ammo haqiqiy asoschilar tizimlardan qochmaydi — yaxshirog‘ini quradi.
Bu yerda muvaffaqiyatga erishgan har bir startap — oddiy kompaniya emas, signaldir. U butun avlodga shunday deydi: “Sen ham buning uddasidan chiqishing mumkin.” Bitta startap mingtasiga ilhom beradi. Bitta misol — butun madaniyatni o‘zgartiradi. Shu tariqa ekotizimlar yaratiladi — siyosiy hujjatlar bilan emas, nimani qilish mumkinligini ko‘rsatgan insonlar bilan. Agar niyat bilan qursang, ishing o‘lchovdan tashqari ko‘payadi.
E’tibor bering — boshqalarga xizmat qilish uchun qurgan asoschilar, sotish uchun qurganlardan ko‘proq umr ko‘radi. Missiyani ma’noga uyg‘unlashtirishda sokin, lekin kuchli quvvat bor. Har bir asoschi shunday savol berishi kerak: “Men aslida nimani hal qilmoqdaman?” Agar javob pul bo‘lsa — yetarli bo‘lganida to‘xtaysiz.
Agar javob ta’sir bo‘lsa — hech qachon to‘xtamaysiz.
Bizning qadriyatlarimizda — natijadan ko‘ra mehnat muhimroq. Startaplarda ham shunday: qisqa yo‘l izlaganlar emas, takror-takror urinadiganlar g‘olib chiqadi. Qoniqish — bu ham eksponentsial narsa. Ruhiy jihatdan — bu “10x”ning o‘zi.
Bizning ajdodlarimiz “globallashuv” so‘zi paydo bo‘lishidan ancha oldin Ipak yo‘lida savdo qilgan. Ular rasadxonalar qurgan, yulduzlarni xaritalagan, Yevropa asrlar davomida o‘rgangan kitoblarni yozgan. Bu DNK yo‘qolmagan — faqat uxlab yotibdi.
Uni uyg‘otish vaqti keldi.
Ulug‘bekdek aniqlik bilan quraylik.
Al-Xorazmiydek algoritmlarda fikr yuritaylik.
Amir Temurdek imperiyalar orzu qilaylik.
Ammo bu safar bizning imperiyamiz toshdan yoki po‘latdan emas — g‘oyalardan bo‘ladi.
Masshtablanadigan, avtomatlashtiriladigan va kuch beradigan g‘oyalar.
Toshkentda tug‘ilib, Tokioda ishlatiladigan, Torontoda sevib foydalaniladigan g‘oyalar.
Ruxsat kutmang.
Investor kutmang.
“To‘g‘ri vaqt”ni kutmang.
To‘g‘ri vaqt — har doim hozir.
Har bir buyuk asoschi o‘zida bor imkon bilan, shu joyda, shu daqiqada ish boshlagan.
Sizga ofis kerak emas — sizga ishonch kerak. Lavozim kerak emas — aniqlik kerak. Moliyalashtirish kerak emas — foydalanuvchi kerak.
Boshlang. Agar muvaffaqiyatsiz bo‘lsa — yana boshlang. Lekin bu safar tezroq, aqlliroq, kuchliroq. Kelgusi o‘n yillik — olim kabi o‘ylaydigan, bunyodkor kabi harakat qiladigan va missioner kabi ishonadigan asoschilarga tegishli bo‘ladi. Bu boylik orttirish chaqiruvi emas — bu sivilizatsiyani qayta qurish chaqiruvi. Startaplar orqali. Kod orqali. Ijod orqali.
Agar O‘zbekistonda atigi 1000 nafar yosh asoschi dunyo uchun 10x yechimlar yaratishga bel bog‘lasa — biz global iqtisodiyotga qo‘shilmaymiz, uni shakllantiramiz. Dunyoga yana bir Silikon vodiysi kerak emas. Unga Dashtning Startap Vodiysi kerak.
Eslab qoling:
Har bir asoschi — o‘qituvchi.
Har bir startap — maktab.
Har bir mahsulot — dunyoga O‘zbekiston nimalar yaratishi mumkinligi haqida saboqdir.
Shunday ekan, quring — faqat o‘zingiz uchun emas,
siz tufayli yuksaladigan millat uchun.
Muhammad Xalil
