Oʻzbekistonda islomiy moliya bozori hali juda kichik boʻlsa-da, mamlakat moliya tizimining eng tez rivojlanayotgan yoʻnalishlaridan biriga aylanmoqda. Markaziy bank tahlillariga koʻra, 2025-yil ushbu segmentni alohida bozor sifatida baholash mumkin boʻlgan ilk yil boʻldi. Yil yakunida islomiy moliyalashtirish hajmi 21,1 milliard soʻmni tashkil etdi va bu Oʻzbekistonda ushbu yoʻnalish uchun ilk muhim boshlangʻich nuqta sifatida qayd etildi.
Bozor hajmi hali katta emas, biroq oʻsish surʼatlari eʼtiborga molik. 2026-yilning birinchi choragidayoq islomiy moliya mahsulotlari hajmi 11,2 milliard soʻmga yetdi. Bu 2025-yilning shu davriga nisbatan sakkiz baravar koʻp, shuningdek, oʻtgan yil davomida shakllangan umumiy hajmning yarmidan ortigʻini tashkil etadi. Bunday dinamika bozor hali past bazadan oʻsayotganini koʻrsatsa-da, unga boʻlgan talab bosqichma-bosqich ortib borayotganini ham anglatadi.
Bugungi kunda Oʻzbekistondagi islomiy moliya mahsulotlari orasida eng katta ulush murabaha modeliga toʻgʻri kelmoqda. Bozor hajmining 63 foizi aynan ushbu moliyalashtirish turiga tegishli. Keyingi oʻrinlarda muzoraba (17 foiz), musharaka (13 foiz) va islomiy ijara (7 foiz) joylashgan. Ushbu moliyalashtirish mexanizmlari foizli kreditlash oʻrniga aktivlar va foyda-taqsimlash tamoyillariga asoslanishi bilan anʼanaviy moliyaviy mahsulotlardan farq qiladi.
Hozircha ushbu xizmatlarni asosan mikromoliya tashkilotlari taklif qilmoqda. Bozorning yetakchi ishtirokchisi Apex Moliya boʻlib, uning ulushi 75 foizni tashkil etadi. Mijozlar tarkibiga nazar tashlansa, islomiy moliya mahsulotlaridan eng koʻp kompaniyalar foydalanmoqda — ularning ulushi 46 foiz. Yakka tartibdagi tadbirkorlar 28 foizni, jismoniy shaxslar esa 26 foizni tashkil etadi. Bu esa islomiy moliyalashtirishga boʻlgan talab faqat isteʼmol kreditlari bilan cheklanmay, biznes segmentida ham shakllanayotganini koʻrsatadi.
Hududlar kesimida bozor deyarli toʻliq Toshkentda jamlangan. Poytaxt umumiy hajmning 94 foizini tashkil qilayotgan boʻlsa, qolgan 6 foiz Namangan viloyatiga toʻgʻri keladi. Bu esa islomiy moliya mahsulotlari hali mamlakat boʻylab keng ommalashmaganini va ularning geografik qamrovi endigina kengaya boshlayotganini anglatadi.
Shunga qaramay, islomiy moliya hozircha umumiy moliya bozorida juda kichik ulushga ega. Markaziy bank maʼlumotlariga koʻra, mikromoliya tashkilotlari koʻrsatadigan barcha xizmatlar hajmida islomiy mahsulotlarning ulushi atigi 0,03 foizni tashkil etadi. Demak, segment endi shakllanayotgan boʻlsa-da, uning salohiyati mavjud hajmdan ancha yuqori baholanmoqda.
Bozor rivojlanishining navbatdagi bosqichi banklarning ushbu yoʻnalishga kirib kelishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Hozirda islomiy moliya xizmatlari asosan mikromoliya tashkilotlari orqali taqdim etilayotgan boʻlsa, kelgusida alohida huquqiy baza va yangi tartibga solish mexanizmlarining joriy etilishi banklarga ham bunday mahsulotlarni taklif qilish imkonini berishi kutilmoqda. Bu esa bozor oʻsishini sezilarli darajada tezlashtirishi mumkin.
Peak Skartaris tahliliga koʻra, 2026-yil yakunida Oʻzbekistondagi islomiy moliya bozori hajmi 60–100 milliard soʻm oraligʻiga yetishi mumkin. 2027–2028-yillarda oʻsish surʼatlari yanada tezlashishi, 2030-yilga borib esa bozor hajmi 5–15 trillion soʻmga chiqishi prognoz qilinmoqda.
Bugungi koʻrsatkichlar hali bank tizimi umumiy hajmi bilan solishtirganda juda kichik boʻlib koʻrinadi. Ammo aynan 2025-yil Oʻzbekistonda islomiy moliya bozorining shakllanishi boshlangan davr sifatida tarixga kirishi mumkin. Ilk yirik ishtirokchilar, dastlabki mijozlar va bozor statistikasi paydo boʻlgani ushbu segment kelgusi yillarda mamlakat moliya tizimining yangi oʻsish nuqtalaridan biriga aylanishi mumkinligini koʻrsatmoqda.
Manba: Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki
