Ko‘pchilik Silikon Vodiysini geografik joy yoki Stenford universiteti hosili deb o‘ylaydi. Bu xato. Silikon Vodiysi — bu aniq bir sanada, aniq bir binoda sodir bo‘lgan madaniy portlashning natijasidir. Bu portlashning nomi — «Fairchild Semiconductor».
Agar biz bugungi startap ekosistemasini tushunmoqchi bo‘lsak, avvalo, o‘sha bitta «daraxt» qanday qilib butun o‘rmonni yaratganini tushunishimiz kerak. 1957-yil. Uilyam Shokli ismli fizika bo‘yicha Nobel mukofoti laureati o‘zining yarimo‘tkazgichlar laboratoriyasini boshqarardi. U daho edi, lekin rahbar sifatida dahshatli inson edi. Uning paranoyasi va diktatorligi qo‘l ostidagi eng iste’dodli yosh olimlarning joniga tegdi.
Natijada, 8 nafar yosh muhandis (keyinchalik ular «Sotqin sakkizlik» deb nom oldi) Shoklini tashlab ketishga qaror qildi. Ular shunchaki boshqa ishga o‘tishmadi. Ular o‘z kompaniyalarini ochishga ahd qilishdi. Sherman Feyrchild ismli investor ularga $1.5 million pul berdi. Shu tariqa Fairchild Semiconductor tug‘ildi.
O‘sha paytdagi korporativ madaniyatda xuddi bugungi O‘zbekistondagi ko‘plab sohalar kabi bu xiyonat deb baholangan. «Siz ustozingizga xiyonat qildingiz» deyishgan. Ammo bu xiyonat emas, bu ekosistemaning tug‘ilishi edi. Fairchild tez orada muvaffaqiyatga erishdi. Lekin eng qizig‘i keyin boshlandi. Fairchild kompaniyasi kattalashgani sari byurokratlashib bordi. Ijodkor muhandislar yana «bo‘g‘ila» boshladilar. Nima sodir bo‘ldi? Ular yana ketishdi. Lekin ular raqobatlashish uchun emas, yangi narsalarni qurish uchun ketishdi.
Fairchild’dan ajralib chiqqan xodimlar tomonidan asos solingan kompaniyalar «Fairchildren» (Fairchild bolalari) deb atala boshlandi. Bu ro‘yxatga qarang:
- Intel: Robert Noyce va Gordon Moore (Fairchild asoschilari) tomonidan tuzilgan.
- AMD: Jerry Sanders (Fairchild sotuv bo‘limi rahbari) tomonidan tuzilgan.
- Kleiner Perkins (KPCB): Eugene Kleiner (Fairchild asoschilaridan biri) tomonidan tuzilgan afsonaviy venchur fondi.
- Sequoia Capital: Don Valentine (Fairchild marketing bo’limi) tomonidan asos solingan.
Bugungi kunda fond birjasida (NASDAQ) savdo qilinadigan texnologik kompaniyalarning 70% dan ortig‘i bevosita yoki bilvosita Fairchild daraxtiga borib taqaladi. Apple, Google, Facebook — barchasi shu «Sotqin sakkizlik» yaratgan venchur kapitali va madaniyati orqali moliyalashtirilgan.
Nega bu jarayon Silikon Vodiysini yaratdi-yu, boshqa joylarda (masalan, Sharqiy qirg‘oqda yoki Yevropada) o‘xshamadi? Kaliforniya qonunchiligi xodim kompaniyadan ketib, xuddi shu sohada raqobatchi firma ochishini taqiqlamaydi.
Bizda kuchli kompaniyalar xodimlarini ketib raqobatchi ochsa norozi bo’ladi. Bu innovatsiyani o‘ldiradi. Silikon Vodiysi shuni tushundiki: G‘oyalar qamoqda saqlanmaydi, ular erkin uchishi kerak.
Fairchild’dan ketganlar bir-birini dushman deb bilishmadi. Gordon Mur Intelni ochganda, uning sobiq hamkasbi (Kleiner) unga investitsiya kiritdi. «Sobiq xodinim mendan zo‘r narsa qursa, men unga hasad qilmayman, men unga investor bo‘laman.» Bu oddiy, ammo inqilobiy o‘zgarish. Xodimning ketishi — yo‘qotish emas, bu yangi investitsiya imkoniyatidir.
Muhandislar bir kompaniyadan ikkinchisiga o‘tib yurishdi. Ertalab Intelda ishlagan odam, kechqurun «Wagon Wheel» barida AMD muhandisi bilan kofe ichib, muammolarni muhokama qilardi. Bu sanoat josusligi emas edi. Bu umumiy muammolarni yechish edi. Natijada butun vodiy birgalikda tezroq rivojlandi.
Fairchild tarixi shuni ko‘rsatadiki, ekosistema — bu bino yoki soliq imtiyozlari emas. Ekosistema — bu odamlar o‘rtasidagi ishonch zanjiri. Agar O‘zbekistonda kuchli startap ekosistemasi qurilishi kerak bo‘lsa, biz quyidagi «Fairchild qonunlari»ni qabul qilishimiz kerak:
- Spin-off (ajralib chiqish) — bu sog‘lom jarayon. Kuchli xodimlaringiz ketib, o‘z biznesini ochmoqchimi? Ularni to‘xtatmang. Ularga birinchi «chek»ni siz yozib bering.
- Raqobatchiga sarmoya kiritish — bu norma. Agar bozor kichkina bo‘lsa, raqobatlashish foydasiz. Birlashib, bozorni kengaytirish kerak.
- Muvaffaqiyat nasl qoldirishi kerak. Fairchild asoschilari pullarini yostiq tagiga bosishmadi. Ular yangi avlodga (Apple, Google va Atari kabilarga) pul tikishdi.
Fairchild Semiconductor kompaniyasi bugungi kunda mavjud emas (u bo‘linib, sotilib ketgan). Lekin uning «bolalari»ning umumiy qiymati trillionlab dollarni tashkil qiladi. Haqiqiy liderlik — o‘zingizning kompaniyangizni abadiy saqlab qolish emas, balki o‘zingizdan keyin o‘rmon qoldirishdir.
