O‘zbekiston energiya tarixining katta qismi qora va ko‘k ranglarda yozilgan: qora – ko‘mir va gaz uchun, ko‘k – ularni tashigan quvurlar uchun. Ammo yangi bob yer ostida emas, osmon va ko‘rinmas manbalarda yoziladi.
Haqiqiy imkoniyat — quyosh, shamol va vodorodda.
Energiya paradoksi
O‘zbekiston dunyodagi eng yaxshi quyosh sharoitlariga ega mamlakatlardan biri — yiliga 300 dan ortiq quyoshli kun. Shuningdek, keng dashtlari orqali shamol doimiy esadigan hududlarga ega. Shunga qaramay, elektr energiyasining 85 foizi gaz hisobiga ishlab chiqariladi. Bu nafaqat ekologik muammo, balki iqtisodiy tuzoq hamdir.
Elektr ishlab chiqarishda yoqilgan har bir kub metr gaz — chetga sotilmagan gaz demakdir. 2023-yilda O‘zbekiston ichki bozorida 40 mlrd kub metrdan ortiq gaz iste’mol qilindi. Agar shuning chorak qismi eksport uchun bo‘shatilsa, mamlakat har yili milliardlab qo‘shimcha daromad olishi mumkin.
Demak, qayta tiklanuvchi energiya faqat iqlim uchun emas, balki pul oqimi uchun ham muhim.
Yashil energiya salohiyati
Raqamlar gapiradi:
- Quyosh: 2040-yilgacha O‘zbekiston 50 GVt quyosh quvvatini joriy etishi mumkin. Uning 20 foizini o‘zlashtirishning o‘zi barcha uy xo‘jaliklarini ikki karra quvvatlantirishga yetadi.
- Shamol: Navoiy, Buxoro va Qoraqalpog‘iston hududlarida 7–8 GVt quvvatli shamol potensiali aniqlangan.
- Vodorod: Arzon quyosh va shamol energiyasi yordamida 2035-yilgacha 1 kg uchun 2 dollardan kam narxda yashil vodorod ishlab chiqarish mumkin bo‘ladi — bu gaz bilan raqobatdosh daraja.
Bularni birlashtirganda, O‘zbekiston 2040-yilgacha yiliga 70–80 Tvt/soat toza elektr energiyasi ishlab chiqarishi mumkin. Hozirgi umumiy talab esa taxminan 65 Tvt/soat. Bu esa nafaqat o‘zini ta’minlash, balki ortiqcha quvvatni ham anglatadi.
Nega O‘zbekiston “sakrab o‘tishi” mumkin?
Ko‘plab davlatlar ko‘mir elektr stansiyalari, eskirgan tarmoqlar va subsidiyalangan yoqilg‘i tufayli orqaga tortilmoqda. O‘zbekiston esa, paradoksal tarzda, “kechikkanligi” tufayli omadli. Demak, u ortiqcha yo‘ldan o‘tmaydi. Qandayki millionlab shahar telefon liniyalari qurmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri mobil aloqa bosqichiga o‘tgan bo‘lsa, xuddi shunday gazdan bevosita quyosh + shamol + vodorod bosqichiga o‘tishi mumkin.
Tadbirkorlar uchun yo‘riqnoma
Bu faqat yirik xorijiy investorlarning mega-loyihalari haqida emas. Bu oddiy ko‘z oldimizda turgan startap imkoniyati:
- Fermerlar uchun “Quyosh-as-a-Service”: Tom yoki dala ustiga quyosh panellari o‘rnatib, hosil tsikllari hisobidan to‘lov qilish.
- Qishloqlar uchun mikro-tarmoqlar: Quyosh + akkumulyator klasterlari orqali chekka hududlarni energiyada mustaqil qilish.
- “Aqlli tarmoq” platformalari: Energiya ehtiyojini prognoz qilish, yuklamani boshqarish va energiya kreditlarini savdo qilish uchun SaaS yechimlari.
- Vodorod ekotizimi startaplari: Elektroliz qurilmalari ishlab chiqarishdan tortib, vodorodda ishlovchi transport parklari tashkil etishgacha.
Har bir yo‘nalish — alohida kompaniya. Ularning yig‘indisi esa — butunlay yangi soha.
Qarama-qarshi haqiqat
Ko‘pchilik O‘zbekistonning raqobat ustunligi gazda deb hisoblaydi. Lekin aslida uning asosiy ustunligi quyoshda. Gaz tugaydi, quyosh tugamaydi. Gaz quvurlarga bog‘laydi, quyosh esa mustaqillik beradi.
Vodorod esa — ko‘prik. U O‘zbekistonga ortiqcha quyosh va shamolni savdoga chiqariladigan mahsulotga aylantirish imkonini beradi — elektrni simsiz eksport qilish.
Raqamlarda: 2035 manzarasi
Agar O‘zbekiston dadil qadam tashlasa, 2035-yilga kelib:
- Elektr energiyasining 30–35 foizi qayta tiklanuvchilardan olinishi mumkin.
- Har yili 3–5 mlrd dollar qiymatida bo‘shatilgan gazni eksport qilish imkoniyati yaratiladi.
- 200 mingta yashil ish o‘rni quyosh, shamol va vodorod zanjirida shakllanadi.
- Mamlakat Markaziy Osiyoning yashil energiya markaziga aylanadi.
Quvurlardan — energiya markaziga
Bir asr davomida O‘zbekistonning hikoyasi qaramlikka bog‘liq bo‘ldi — Moskva quvurlariga, qazilma yoqilg‘iga, eskirgan tarmoqqa. Endi yangi hikoya boshqacha bo‘lishi mumkin: cho‘l mamlakati — quyosh markaziga, gaz eksportchisi — vodorod markaziga aylanadi.
Kelajak yer ostida emas. U havoda va quyoshda.
Va energiyani endi shunchaki kommunal xizmat emas, balki dasturiy ta’minot va quyosh asosida yechiladigan muammo deb bilgan tadbirkorlar, kelajakdagi milliard dollarlik bobni yozadilar.
Pivot.uz
