{"id":10164,"date":"2026-01-10T12:46:45","date_gmt":"2026-01-10T07:46:45","guid":{"rendered":"https:\/\/pivot.uz\/?p=10164"},"modified":"2026-01-10T13:04:06","modified_gmt":"2026-01-10T08:04:06","slug":"suniy-intellekt-inson-tafakkurini-qanday-tasir-qilmoqda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/suniy-intellekt-inson-tafakkurini-qanday-tasir-qilmoqda\/","title":{"rendered":"Sun’iy intellekt inson tafakkuriga qanday ta’sir qilmoqda?"},"content":{"rendered":"\n

Generativ sun\u2019iy intellekt (GenAI) texnologiyalarining ommalashuvi insoniyat tarixidagi eng tezkor texnologik adaptatsiya jarayonlaridan biri bo\u2018ldi. ChatGPT va shunga o\u2018xshash modellar matn yozish, kodlashtirish va tahlil qilish jarayonlarini misli ko\u2018rilmagan darajada tezlashtirdi. Biroq neyrobiologiya va kognitiv psixologiya sohasidagi so\u2018nggi tadqiqotlar ushbu qulaylikning «yashirin narxi» mavjudligini ko\u2018rsatmoqda. Mutaxassislar bu hodisani «kognitiv qarz» deb atashmoqda.<\/p>\n\n\n\n

Neyrobiologik eksperiment: miya faoliyatining pasayishi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

MIT tadqiqotchilari<\/a> tomonidan o\u2018tkazilgan eksperiment sun\u2019iy intellektning inson bosh miyasidagi neyron faolligiga ta\u2019sirini o\u2018rganishga qaratildi. Tajribada 54 nafar talaba ishtirok etdi va ular uch guruhga ajratildi: birinchi guruh faqat o\u2018z bilimiga tayangan holda, ikkinchi guruh qidiruv tizimlari yordamida, uchinchi guruh esa ChatGPT ko\u2018magida esse yozish topshirig\u2018ini bajardi. Jarayon davomida ishtirokchilarning miya to\u2018lqinlari elektroensefalogramma (EEG) yordamida qayd etib borildi.<\/p>\n\n\n\n

Natijalar shuni ko\u2018rsatdiki, faqat o\u2018z aqliy salohiyatidan foydalangan guruhda eng yuqori kognitiv bog\u2018liqlik va neyron faolligi kuzatilgan. Aksincha, sun\u2019iy intellektdan foydalangan ishtirokchilarning miya faoliyati sezilarli darajada past bo\u2018lib, bu miyaning «avtopilot» rejimiga tushib qolganidan dalolat beradi.<\/p>\n\n\n\n

Eng xavotirli jihat shundaki, tajribaning ikkinchi bosqichida rollar almashilganda, doimiy ravishda sun\u2019iy intellektga tayangan ishtirokchilar mustaqil fikrlash va xotirani ishga solishda jiddiy qiyinchiliklarga duch kelishdi. Ular o\u2018z matnlarini qayta tiklay olmadilar va mantiqiy izchillikni saqlashda oqsash kuzatildi.<\/p>\n\n\n\n

«Kognitiv qarz» nazariyasi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Texnologik olamda «texnik qarz» tushunchasi mavjud bo\u2018lib, u tezkor yechimlar evaziga kelajakda yuzaga keladigan muammolarni anglatadi. Tadqiqotchilar endilikda «kognitiv qarz» terminini kiritmoqdalar. Bu holat inson o\u2018z aqliy mehnatini tashqi vositalarga (sun\u2019iy intellektga) yuklashi natijasida tanqidiy fikrlash, tahlil va ma\u2019lumotni sintez qilish ko\u2018nikmalarining susayishini ifodalaydi.<\/p>\n\n\n\n

Vrije Universiteit Amsterdam olimlarining ta\u2019kidlashicha,<\/a> talabalar va mutaxassislar Katta Til Modellari (LLM) tomonidan taqdim etilgan ma\u2019lumotlarga haddan tashqari ishonishmoqda. Sun\u2019iy intellektning javoblari akademik va ishonchli ohangda bo\u2018lganligi sababli, foydalanuvchilar ma\u2019lumotni verifikatsiya qilish (tekshirish) jarayonini chetlab o\u2018tmoqdalar. Bu esa tanqidiy fikrlashning degradatsiyasiga olib kelishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n

Rabobankning sun\u2019iy intellekt bo\u2018yicha eksperti Natasha Govender-Ropert yana bir muhim muammoni ko\u2018taradi: tarafkashlik (bias). Sun\u2019iy intellekt modellari insoniyat tomonidan yaratilgan milliardlab tarixiy ma\u2019lumotlar asosida o\u2018qitilgan. Bu ma\u2019lumotlar esa o\u2018z navbatida jamiyatdagi mavjud stereotiplar va subyektiv qarashlardan xoli emas.<\/p>\n\n\n\n

Agar foydalanuvchi sun\u2019iy intellekt taqdim etgan natijani mutloq haqiqat sifatida qabul qilsa, u beixtiyor eskirgan ijtimoiy normalar va yashirin tarafkashliklarni qabul qilgan bo\u2018ladi. Tanqidiy tahlilning yetishmasligi noto\u2018g\u2018ri qarorlar qabul qilinishiga va xatolarning zanjir reaksiyasiga sabab bo\u2018lishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n

Maqola va tadqiqotlar shuni ko\u2018rsatadiki, muammo texnologiyaning o\u2018zida emas, balki undan foydalanish metodologiyasidadir. Sun\u2019iy intellektni inson tafakkurining o\u2018rnini bosuvchi vosita sifatida emas, balki uni kengaytiruvchi instrument sifatida ko\u2018rish maqsadga muvofiqdir.<\/p>\n\n\n\n

Ilmiy xulosalarga ko\u2018ra, intellektual salohiyatni saqlab qolish uchun quyidagi tamoyillarga amal qilish zarur:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Faol ishtirok:<\/strong> Sun\u2019iy intellekt tomonidan tayyorlangan har qanday material inson tomonidan chuqur tahlil qilinishi va qayta ishlanishi shart.<\/li>\n\n\n\n
  2. Skeptik yondashuv:<\/strong> Har bir generatsiya qilingan javobga potensial xato sifatida qarash va faktlarni birlamchi manbalar orqali tekshirish ko\u2018nikmasini rivojlantirish lozim.<\/li>\n\n\n\n
  3. Kognitiv mashqlar:<\/strong> Murakkab aqliy vazifalarning ma\u2019lum bir qismini sun\u2019iy intellekt aralashuvisiz, mustaqil ravishda bajarish neyron bog\u2018liqliklarni faol holatda saqlashga yordam beradi.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Kelajakda eng yuqori samaradorlikka erishadigan mutaxassislar \u2014 bu sun\u2019iy intellektga barcha ishni topshirib qo\u2018yadiganlar emas, balki o\u2018z tanqidiy fikrlash qobiliyatini saqlab qolgan holda, texnologiyadan mohirona foydalanadiganlardir.<\/p>\n\n\n\n

    Gulnoza Mixailovna<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Generativ sun\u2019iy intellekt (GenAI) texnologiyalarining ommalashuvi insoniyat tarixidagi eng tezkor texnologik adaptatsiya jarayonlaridan biri bo\u2018ldi. ChatGPT va shunga o\u2018xshash modellar matn yozish, kodlashtirish va tahlil qilish jarayonlarini misli ko\u2018rilmagan darajada tezlashtirdi. Biroq neyrobiologiya va kognitiv psixologiya sohasidagi so\u2018nggi tadqiqotlar ushbu qulaylikning «yashirin narxi» mavjudligini ko\u2018rsatmoqda. Mutaxassislar bu hodisani «kognitiv qarz» deb atashmoqda. Neyrobiologik eksperiment: miya […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10162,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":{"format":"standard"},"jnews_primary_category":[],"jnews_override_bookmark_settings":[],"jnews_paywall_metabox":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_podcast_option":[],"jnews_podcast_series":[],"footnotes":""},"categories":[387],"tags":[],"jnews-series":[],"class_list":["post-10164","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-maqolalar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10164","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10164"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10164\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10168,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10164\/revisions\/10168"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10162"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10164"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10164"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10164"},{"taxonomy":"jnews-series","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/jnews-series?post=10164"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}