Pul hayotning deyarli barcha jabhalariga ta\u2019sir qiladi. Shunga qaramay, odamlar hanuzgacha mantiqsiz moliyaviy qarorlar qabul qiladi. Odamlar o\u2018ylamay pul sarflash, xavfli investitsiyalarni quvish, jamg\u2018arishni e\u2019tiborsiz qoldirish va moliyaviy trendlarga ko\u2018r-ko\u2018rona ergashish kabi xatolarni qilmaslik kerakligini bilsa ham bu ishlarni takrorlayveradi. Birgina savol tug\u2018iladi: nega? <\/p>\n\n
Javob \u2013 buxgalteriya va investitsiya mantig\u2018ida emas, balki inson psixologiyasida. Bu muammoni tahlil qilish uchun \u201cxulq-atvor iqtisodiyoti\u201d yordam beradi. U odamlarning moliyaviy qarorlariga psixologik xatolar, hissiyotlar va ongdagi kognitiv qisqa yo\u2018llar qanday ta\u2019sir qilishini tushuntiradi. An\u2019anaviy iqtisodiyot odamlar har doim boylikni maksimal oshirishga intiladi deb hisoblaydi, lekin xulq-atvor iqtisodiyoti shuni ko\u2018rsatadiki, insonlar pul borasida ko\u2018pincha mantiqsiz harakat qilishadi. <\/p>\n\n
Nega odamlar bunday xatolarga yo\u2018l qo\u2018yishini tushunish ularga moliyaviy qarorlarni oqilona qabul qilish, qimmatga tushadigan xatolardan qochish va o\u2018z pul odatlarini nazorat qilishga yordam beradi.<\/p>\n\n
Inson miyasi his-tuyg\u2018ular, ijtimoiy bosim va darhol mukofot olish istagiga juda sezgir. Bu esa ko\u2018pincha uzoq muddatli moliyaviy barqarorlikdan voz kechishimizga sabab bo\u2018ladi. Bir nechta psixologik xatolar insonlarning pulni boshqarish uslubini shakllantiradi: <\/p>\n\n
Inson ongiga eng katta ta\u2019sir qiluvchi omillardan biri \u2013 yo\u2018qotishdan qo\u2018rqish hissi<\/strong>. Daniel Kahneman va Amos Tversky olib borgan tadqiqotlar shuni ko\u2018rsatdiki, odamlar pul yo\u2018qotish azobini, aynan shu miqdordagi pulni topishdan ko\u2018ra ikki baravar kuchliroq his qiladi. Bu esa investorlarni haddan tashqari ehtiyotkor bo\u2018lishga majbur qiladi, chunki ular uzoq muddatda foyda keltirishi mumkin bo\u2018lgan oqilona tavakkalchiliklardan qochadi. Shuningdek, odamlar yomon investitsiyalarini uzoq ushlab turadi. Chunki ularni sotish muvaffaqiyatsizlikni tan olishdek tuyuladi, bu esa yo\u2018qotishning o\u2018zidan ham kuchliroq hissiy og\u2018riq keltiradi. <\/p>\n\n Yana bir keng tarqalgan xatolik \u2013 ortiqcha ishonch<\/strong>. Odamlar o\u2018z moliyaviy qarorlarini boshqalar bilan solishtirganda yaxshiroq deb o\u2018ylaydi. Barber va Odean (2001) tomonidan o\u2018tkazilgan tadqiqot shuni ko\u2018rsatdiki, haddan tashqari ishonchi baland investorlar bozorda tez-tez savdo qiladi, chunki ular bozorni vaqtida tahlil qila olishiga ishonadi. Biroq, ular passiv investitsiya strategiyasini qo\u2018llaganlarga qaraganda pastroq daromad oladi. Bu esa ko\u2018plab odamlarning bozorni yengish uchun urinishlari nega aksariyat hollarda muvaffaqiyatsizlikka uchrashini tushuntiradi. <\/p>\n\n Ommaga ergashish<\/strong> ham moliyaviy qarorlarni noto\u2018g\u2018ri qabul qilishning asosiy sabablaridan biridir. Odamlar ko\u2018pchilikni kuzatib, hamma investitsiya qilayotgan bo\u2018lsa, bu yaxshi g\u2018oya deb biladi. Bu tendensiya bozor pufaklarini yaratgan, dot-kom inqirozi va kriptovalyuta shov-shuvi bunga yaqqol misol bo\u2018ladi. Shiller (2015) tomonidan o\u2018tkazilgan tadqiqotga ko\u2018ra, ommaga ergashish bozor baholarining haddan tashqari oshishi va tendensiya o\u2018zgarganda keskin inqirozlarga olib keladi. Ko\u2018plab investorlar mashhur aksiyalarga hech qanday tahlilsiz sarmoya kiritadi, lekin bozor pufagi yorilganda katta yo\u2018qotishlarga uchraydi. <\/p>\n\n Hozirgi manfaatni ustun qo\u2018yish<\/strong> odamlarning uzoq muddatli foydadan ko\u2018ra, darhol natija olishni afzal ko\u2018rishiga sabab bo\u2018ladi. Shu sabab ko\u2018pchilik jamg\u2018arishga qiynaladi. Bugun pul sarflash yoqimli tuyuladi, lekin pensiya uchun jamg\u2018arish mavhum va uzoq bo\u2018lib ko\u2018rinadi. Laibson (1997) olib borgan tadqiqotida odamlar kelajakdagi mukofotlarni haddan tashqari past baholashadi, bu esa yomon jamg\u2018arish odatlariga va hayotining keyingi bosqichlarida moliyaviy noaniqlikka olib keladi. <\/p>\n\n O\u2018zgarishdan qochish<\/strong> ham odamlarning moliyaviy boshqaruvida muhim rol o\u2018ynaydi. Ko\u2018pchilik odatlarini o\u2018zgartirishdan qo\u2018rqadi, hatto bu ularga foyda keltirishi mumkin bo\u2018lsa ham. Masalan, ko\u2018pchilik pullarini past foizli omonat hisoblarida saqlaydi, investitsiya qilish esa xavfli tuyuladi. Samuelson va Zeckhauser (1988) tomonidan o\u2018tkazilgan tadqiqotda ma\u2019lum bo\u2018lishicha, odamlar mavjud moliyaviy qarorlariga yopishib olishni afzal ko\u2018radi va yaxshiroq yo\u2018llarni o\u2018rganishdan qochadi. <\/p>\n\n Ushbu psixologik tuzoqlar odamlar nima yaxshiligini bilsa ham, moliyaviy qarorlarni qabul qilishda qiynalishining sababini tushuntiradi. Masalan, yo\u2018qotishlardan qochish odati yomon investitsiyalarni sotishni qiyinlashtiradi. Mukofotga berilish esa pensiya jamg\u2018armasini e\u2019tiborsiz qoldirishga olib keladi. Ortiqcha ishonch odamlarni haddan tashqari tavakkal qilishga undaydi, ommaga ergashish esa investitsiya pufaklari va moliyaviy inqirozlarga sabab bo\u2018ladi. <\/p>\n\n Nobel mukofoti sovrindori Richard Thaler tomonidan 2023-yilda o\u2018tkazilgan tadqiqot hatto professional investorlar ham his-tuyg\u2018ular va noto\u2018g\u2018ri fikrlash ta\u2019sirida qolishini isbotladi. Tahlil shuni ko\u2018rsatdiki, mantiqiy, ma\u2019lumotlarga asoslangan strategiyalarga amal qilgan xedj-fond menejerlari hissiyot asosida savdo qilgan investorlarga qaraganda yuqori natijalarga erishgan. Bu esa hatto ekspertlar ham moliyaviy qarorlarni mantiqiy qabul qilishda qiynalishini isbotlaydi. <\/p>\n\n Ushbu noto\u2018g\u2018ri qarorlar marketing mutaxassislari, moliyaviy institutlar va media tomonidan mohirona foydalaniladi. Kredit kartalari kompaniyalari mukofot tizimlarini taqdim etish orqali odamlarni ko\u2018proq xarajat qilishga undaydi, chunki ular hozirgi mukofotga berilish odati mavjudligini biladi. Investitsiya firmalari bozor gullab-yashnayotgan paytda yuqori xavfli aksiyalarni targ\u2018ib qiladi va bu ommaga ergashishni kuchaytiradi. Moliyaviy blogerlar esa tez boyish sxemalarini sotishga urinadi, chunki ular odamlarning o\u2018z muvaffaqiyatlariga ortiqcha ishonishini biladi. <\/p>\n\n Moliyaviy xatolarni tushunish <\/strong>\u2013 to\u2018g\u2018ri qarorlar qabul qilish sari qo\u2018yilgan birinchi qadam. Ularni yengish uchun quyidagi strategiyalarni qo\u2018llash mumkin: Moliyaviy o\u2018z-o\u2018zini anglashni rivojlantirish juda muhim. Hissiyotlar moliyaviy qarorlarga qanday ta\u2019sir qilishini tushunish odamlarni impulsiv harakatlardan oldin to\u2018xtashga undaydi. Agar yuqori xavfli investitsiya yoki katta xarid qilish rejasi paydo bo\u2018lsa, bir qadam ortga chekinib, uni mantiqiy tahlil qilish qimmat xatolarni oldini olishi mumkin. <\/p>\n\n Moliyaviy qarorlarni hissiyotlardan holi qilish uchun avtomatlashtirishdan foydalanish yordam beradi. Avtomatik jamg\u2018arma va investitsiya tizimlarini yo\u2018lga qo\u2018yish ortiqcha pul sarflash istagini kamaytiradi va uzoq muddatli moliyaviy o\u2018sishni ta\u2019minlaydi. Thaler va Benartzi (2004) tadqiqotiga ko\u2018ra, avtomatik jamg\u2018arma rejalaridan foydalangan odamlar oddiy iroda kuchiga suyanib jamg\u2018argan odamlarga qaraganda sezilarli darajada ko\u2018p mablag\u2018 yig\u2018gan. <\/p>\n\n Tezkor foyda ortidan quvish o\u2018rniga uzoq muddatli fikrlashni o\u2018rganish muhim. Bozorni vaqtida tahlil qilishga urinish o\u2018rniga, uzoq muddatli strategiyalarga amal qilgan investorlar ko\u2018pincha yuqori natijalarga erishadi. Masalan, indeks investitsiyasi, dollar narxini o\u2018rtacha hisoblash va diversifikatsiyalangan portfellar bo\u2018yicha investitsiya qilish spekulyatsiyaga asoslangan qisqa muddatli strategiyalarga qaraganda ko\u2018proq samarali bo\u2018ladi. Uorren Baffet muntazam ravishda spekulyatsiyadan ko\u2018ra barqarorlik uzoq muddatda yaxshiroq natija berishini ta\u2019kidlab keladi. <\/p>\n\n Ommaga ergashishdan qochish uchun mustaqil tadqiqot o\u2018tkazish muhim. Moliyaviy trendlarni ko\u2018r-ko\u2018rona kuzatish o\u2018rniga, investorlar investitsiyalarni shov-shuv emas, balki fundamental tahlil asosida baholashi kerak. Charli Manger va Rey Dalio kabi investorlar ommaga ergashish moliyaviy falokatlarga olib kelishi haqida ogohlantirgan. <\/p>\n\n Yo\u2018qotishlardan qochish odatini yengish uchun moliyaviy qarorlarni hissiyotlar bilan emas, balki ehtimollar bilan baholash foydali. Muvaffaqiyatli investorlar yo\u2018qotishlardan qo\u2018rqish o\u2018rniga, ularni uzoq muddatli o\u2018sishning bir qismi sifatida qabul qilishadi. Hatto dunyoning eng muvaffaqiyatli investorlaridan biri Piter Linch ham ayrim investitsiyalardan zarar ko\u2018rgan, lekin ularning umumiy strategiyasi to\u2018g\u2018ri bo\u2018lgani sababli yirik moliyaviy muvaffaqiyatga erishgan. <\/p>\n\n Hozirgi mukofotga berilishdan qochish uchun ongli xarajat qilish va byudjet tuzish muhim. 50\/30\/20 qoidasi (daromadning 50 foizini ehtiyojlarga, 30 foizini istaklarga va 20 foizini jamg\u2018armaga yoki investitsiyaga ajratish) moliyaviy intizomni shakllantirishga yordam beradi va haddan tashqari cheklanganlik hissini kamaytiradi. Dunn va Norton (2013) tadqiqotlarida odamlar o\u2018z pullarini tezkor xaridlarga emas, balki uzoq muddatli maqsad va tajribalarga sarflaganida baxtliroq bo\u2018lishi ta\u2019kidlanadi. <\/p>\n\n Pul faqat raqamlardan iborat emas \u2013 u xatti-harakat, hissiyot va qarorlar bilan bog\u2018liq. Moliyaviy jihatdan eng muvaffaqiyatli odamlar eng ko\u2018p daromad qilganlar emas, balki o\u2018z moliyaviy psixologiyasini boshqarishni o\u2018rganganlardir. <\/p>\n\n Yo\u2018qotishlardan qochish, ortiqcha ishonch va ommaga ergashish kabi noto\u2018g\u2018ri qarorlarni tushunish orqali odamlar yanada aqlli moliyaviy tanlovlarni amalga oshirishi, keng tarqalgan tuzoqlardan qochishi va barqaror boylik yaratishi mumkin. Moliyaviy qarorlar doimo hissiyotlar, media va ijtimoiy bosim ta\u2019sirida bo\u2018lishi sababli, pul haqida mantiqiy fikrlash qobiliyati har kim uchun eng qimmatli ko\u2018nikmalardan biridir. <\/p>\n\n Moliyaviy erkinlik faqat ko\u2018proq daromad topishda emas, balki yaxshiroq fikrlashda.<\/strong><\/p>\n\n Tayyorladi: Navro\u2018zaxon Bo\u2018riyeva<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pul hayotning deyarli barcha jabhalariga ta\u2019sir qiladi. Shunga qaramay, odamlar hanuzgacha mantiqsiz moliyaviy qarorlar qabul qiladi. Odamlar o\u2018ylamay pul sarflash, xavfli investitsiyalarni quvish, jamg\u2018arishni e\u2019tiborsiz qoldirish va moliyaviy trendlarga ko\u2018r-ko\u2018rona ergashish kabi xatolarni qilmaslik kerakligini bilsa ham bu ishlarni takrorlayveradi. Birgina savol tug\u2018iladi: nega? Javob \u2013 buxgalteriya va investitsiya mantig\u2018ida emas, balki inson psixologiyasida. Bu […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":5040,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_override_bookmark_settings":[],"jnews_paywall_metabox":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_podcast_option":[],"jnews_podcast_series":[],"footnotes":""},"categories":[122],"tags":[],"jnews-series":[],"class_list":["post-5042","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tadbirkorlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5042","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5042"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5042\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5043,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5042\/revisions\/5043"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5040"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5042"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5042"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5042"},{"taxonomy":"jnews-series","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/jnews-series?post=5042"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Noto\u2018g\u2018ri qarorlar moliyaviy tanlovlarga qanday ta\u2019sir qiladi?<\/strong><\/h5>\n\n
Psixologik moliyaviy tuzoqlardan qanday qochish mumkin?<\/strong><\/h5>\n\n
Xulosa<\/strong><\/h5>\n\n