{"id":5888,"date":"2025-04-12T14:07:56","date_gmt":"2025-04-12T14:07:56","guid":{"rendered":"https:\/\/pivot.uz\/?p=5888"},"modified":"2025-04-12T14:08:02","modified_gmt":"2025-04-12T14:08:02","slug":"ijodiy-vandalizm-innovatsiya-nega-vayron-qilishdan-boshlanadi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/ijodiy-vandalizm-innovatsiya-nega-vayron-qilishdan-boshlanadi\/","title":{"rendered":"Ijodiy vandalizm: Innovatsiya nega vayron qilishdan boshlanadi?"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">XX asr boshlarida iqtisodchi <strong>Jozef Shumpeter <\/strong>dunyoqarashini o\u2018zgartirgan, iqtisodiy taraqqiyotga yangi yondashuv olib kirgan bir g\u2018oyani ilgari surdi. U bu tushunchani <strong>\u201cIjodiy vayronagarchilik\u201d<\/strong>&nbsp;deb atadi. Atama bir qarashda salbiy tusga ega bo\u2018lsa-da uning zamirida kuchli va lo\u2018nda fikr yotadi. \u201cYangi g\u2018oyalar va sanoat tarmoqlarining paydo bo\u2018lishi ko\u2018pincha eski tuzumlarning buzilishiga bog\u2018liq\u201d. &nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bunga yaqqol misol \u2013 <strong>Netflix<\/strong>. U yuzaga kelguniga qadar <strong>&nbsp;<\/strong>&nbsp;ko\u2018ngilochar sanoatda <strong>Blockbuster<\/strong>&nbsp;kabi video ijara do\u2018konlari ustunlik qilardi. Ammo Netflix o\u2018zining onlayn translyatsiyasi modeli bilan bu sanoatni tubdan o\u2018zgartirdi: u tezkor, qulay va arzon edi. Bu \u2013 ijodiy vayronagarchilikning amaliy ko\u2018rinishi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shumpeterning fikricha, yangi innovatsiyalar eski sanoatlarni siqib chiqarishi nafaqat tabiiy, balki iqtisodiy o\u2018sishning ajralmas qismidir. Ha, bu jarayon og\u2018riqli bo\u2018lishi mumkin. Ammo natijada, hayot sifati, mahsulot va xizmatlar yaxshilanadi. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tarixdan yana bir misol \u2013 ot aravalari o\u2018rnini bosgan avtomobillar. Dastlab bu o\u2018zgarishga qarshilik ko\u2018rsatildi. Arava ishlab chiqaruvchilar ishidan ayrilishidan cho\u2018chishdi. Biroq vaqt o\u2018tishi bilan yangi sanoat paydo bo\u2018ldi, millionlab ish o\u2018rinlari yaratildi va jamiyat yangi bosqichga ko\u2018tarildi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shunga o\u2018xshash holat fotografiyada ham yuz berdi. Ya\u2019ni raqamli fotografiyaning an\u2019anaviy fotoplyonka texnologiyasini almashtirishi. <strong>Kodak <\/strong>singari kompaniyalar bunday o\u2018zgarishga moslasha olmadi va bozorni boy berdi. Lekin raqamli texnologiyalar orqali fotografiya yanada ommalashdi \u2013 smartfon kameralari, Instagram, turli ilovalar va yangi imkoniyatlar tug\u2018ildi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ijodiy vayronagarchilik faqat texnologiya bilan cheklanmaydi. U biznes modellarga ham tegishli. <strong>Amazon<\/strong>&nbsp;an\u2019anaviy kitob do\u2018konlarini oqaga surib, butun chakana savdo sohasida inqilob qildi. <strong>Uber<\/strong>&nbsp;an\u2019anaviy taksi tizimini, <strong>Airbnb<\/strong>&nbsp;esa sayohat sohasi va mehmonxona tajribasini butunlay o\u2018zgartirdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Albatta, ijodiy vayronagarchilikning salbiy oqibatlari ham bor. Sanoatlar qulaganda ish o\u2018rinlari yo\u2018qoladi, malakalar qadrsizlanadi, ayrim hududlar iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keladi. Shumpeter bu qiyinchiliklarni inkor etmagan. Aksincha, tan olgan holda ularga qarshi choralar ko\u2018rish lozimligini uqtirgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shu sababli hukumat va jamiyatlar oldida muhim savol turadi: innovatsiyani rag\u2018batlantirgan holda, uning salbiy oqibatlaridan odamlarni qanday himoya qilish mumkin? Buning bir yo\u2018li \u2013 ta\u2019lim va qayta tayyorlash dasturlarini kuchaytirishdir. Yana biri \u2013 ijtimoiy himoya tizimlarini mustahkamlashdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shubhasiz, ijodiy vayronagarchilik xavfli. Ammo u rivojlanishning yurak urishidir. U bo\u2018lmasa, biz hanuz ot aravalarida yurib, VHS kasetalarni ijaraga olib, kechagi texnologiyalar bilan yashayotgan bo\u2018lardik. Yangi g\u2018oyalar eski odatlarni sinovdan o\u2018tkazadi, yangilikka yo\u2018l ochadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tadbirkorlar uchun bu \u2013 ogohlantirish va imkoniyatdir. Innovatsiyaga yo\u2018l ochmaganlar nafaqat orqada qoladi, balki yo\u2018qolib ketadi. Bugunning innovatsiyasi \u2013 ertangi kundagi eskirgan texnologiyaga aylanishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Qisqacha aytganda, ijodiy vayronagarchilik \u2013 taraqqiyotning yuragidir. U tartibsiz, og\u2018riqli va buzuvchi bo\u2018lishi mumkin. Ammo aynan shu xususiyatlari uni tirik va kuchli qiladi. Shumpeter aytganidek: <strong>kapitalizm hech qachon bir joyda turmaydi \u2013 u o\u2018zini uzluksiz qayta yaratadi, yangilaydi va o\u2018zgartiradi. <\/strong>Va ehtimol, uni buyuk qiladigan ham shudir. \u00a0<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Tayyorladi: Navro\u2018zaxon Bo\u2018riyeva<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XX asr boshlarida iqtisodchi Jozef Shumpeter dunyoqarashini o\u2018zgartirgan, iqtisodiy taraqqiyotga yangi yondashuv olib kirgan bir g\u2018oyani ilgari surdi. U bu tushunchani \u201cIjodiy vayronagarchilik\u201d&nbsp;deb atadi. Atama bir qarashda salbiy tusga ega bo\u2018lsa-da uning zamirida kuchli va lo\u2018nda fikr yotadi. \u201cYangi g\u2018oyalar va sanoat tarmoqlarining paydo bo\u2018lishi ko\u2018pincha eski tuzumlarning buzilishiga bog\u2018liq\u201d. &nbsp;&nbsp; Bunga yaqqol misol \u2013 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":5889,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_override_bookmark_settings":[],"jnews_paywall_metabox":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_podcast_option":[],"jnews_podcast_series":[],"footnotes":""},"categories":[197],"tags":[],"jnews-series":[],"class_list":["post-5888","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-iqtisod"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5888","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5888"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5888\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5891,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5888\/revisions\/5891"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5889"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5888"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5888"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5888"},{"taxonomy":"jnews-series","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/jnews-series?post=5888"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}