Sun\u2019iy intellekt (SI) texnologiyalari hayotning turli sohalariga chuqur kirib borgan sari, shaxsiy ma\u2019lumotlar xavfsizligi masalasi global muammoga aylanmoqda. Har bir algoritm, xizmat yoki raqamli yordamchi, aslida, foydalanuvchilar haqidagi katta hajmdagi shaxsiy ma\u2019lumotlarni yig\u2018adi, tahlil qiladi va ayrim hollarda saqlaydi.<\/p>\n\n\n\n
Mobil telefonlar, messenjerlar, tibbiy ilovalar, hatto musiqiy tavsiyalar \u2013 bularning barchasida sun\u2019iy intellekt tizimlari faol ishlaydi. Foydalanuvchilar esa har kuni bu tizimlar tizginiga qancha shaxsiy ma\u2019lumotini qo\u2018shqo\u2018llab topshirayotganini ko\u2018pincha anglamaydi. Natijada, bir qarashda hayotimizga qulaylik olib kirayotgandek tuyulayotgan sun\u2019iy intellekt orqali shaxsiy ma\u2019lumotlarimiz qanday to\u2018planib, ishlatilayotgani haqida ko\u2018pchilik o\u2018ylab ham ko\u2018rmaydi.<\/p>\n\n\n\n
Shaxsiy ma\u2019lumotlarimiz qanday to\u2018planmoqda?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sun\u2019iy intellekt tizimlari odatda foydalanuvchilarning raqamli izlari: internetdagi harakatlari, mobil ilovalardagi faolligi, ovozli so\u2018rovlar, suratlar va hatto yuz ifodalarigacha bo\u2018lgan axborotni o\u2018rganadi. Hatto yuzni aniqlash texnologiyalari yordamida insonlarni joylashuvi, sog\u2018lig\u2018i yoki kayfiyati haqidagi ma\u2019lumotlar ham SI uchun ochiq bo\u2018lishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n 2021-yilda Clearview AI nomli AQSh kompaniyasi millionlab odamlarning ijtimoiy tarmoqlardan yig\u2018ilgan yuz tasvirlarini ruxsatsiz tarzda yig\u2018ib,<\/strong> ularni huquqni muhofaza qilish organlariga taqdim etgani uchun ommaviy tanqid ostida qoldi. Bu bo\u2018yicha Yevropa Ittifoqi va Kanada idoralari tomonidan surishtiruvlar boshlab yuborilgan. Clearview AI harakatini xavfsizlikni ta\u2019minlash deb izohlagan bo\u2018lsa-da, insonlarning roziligisiz bunday ma\u2019lumotlar bazasini yig\u2018ish maxfiylik me\u2019yorlariga zid deb baholangan<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Sun\u2019iy intellektdan \u201caxborot sizib chiqishi\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n 2023-yil aprel oyida OpenAI<\/em> kompaniyasining mashhur sun\u2019iy intellekt modeli \u2014 ChatGPT\u2019da texnik nosozlik sababli foydalanuvchilarning so\u2018rov tarixi va ba\u2019zi hisob-kitob ma\u2019lumotlari boshqa foydalanuvchilarga ko\u2018rinib qolgan. Oqibatda kompaniya xavfsizlik muammosini tan olib, xizmat vaqtincha to\u2018xtatilganini <\/a>e\u2019lon qilgan<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Shunga o\u2018xshash yana bir <\/a>holatda<\/a>, 2020-yilda Amazon\u2019ning ovozli yordamchisi Alexa foydalanuvchilarning tasodifiy suhbatlarini yozib olgani va bu yozuvlar Amazon xodimlari tomonidan tinglanganligi aniqlangan. Dastlab buni tizimni \u201ctakomillashtirish\u201d deb baholagan kompaniya keyinchalik xodimlarga ma\u2019lumotlar bilan ishlashni cheklashga majbur bo\u2018lgan.<\/p>\n\n\n\n Tibbiy ma\u2019lumotlar ham himoyadami?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tibbiyotda sun\u2019iy intellektdan foydalanish orqali diagnostika jarayoni tezlashmoqda. Biroq bu bemorlar haqidagi nozik ma\u2019lumotlarni xavf ostida qoldirmoqda. Google kompaniyasining DeepMind sho\u2018ba korxonasi 2016-yilda Buyuk Britaniyada joylashgan NHS (National Health Service) bilan hamkorlikda tibbiy SI platforma yaratganida, 1,6 million bemorning sog\u2018liq ma\u2019lumotlari ruxsatsiz tarzda Google tizimlariga uzatilgan. Keyinchalik bu holat maxfiylikni buzish deb topilgan va muhokamalarga <\/a>sabab bo\u2018lgan.<\/a><\/p>\n\n\n\n Sun\u2019iy intellektda \u201crozilik\u201d muammosi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Shaxsiy ma\u2019lumotlardan foydalanishda qonuniy asos sifatida eng ko\u2018p tilga olinadigan omil bu \u2014 foydalanuvchining roziligi<\/strong>. Ko\u2018plab platformalar foydalanuvchidan shunchaki \u201cRoziman\u201d tugmasini bosishni talab qiladi va shu orqali ularning ma\u2019lumotlari yig\u2018iladi, saqlanadi va SI algoritmlarida qayta ishlanadi. Biroq bu rozilik ko\u2018pincha anglamagan holda, yuzaki yoki majburiy holatda beriladi.<\/p>\n\n\n\n Masalan, turli mobil ilovalar \u2014 messendjerlar, ob-havo ilovalari, hatto oddiy fener ilovasi ham foydalanuvchidan lokatsiya, kontaktlar, mikrofon, kamera, fayllarga kirish<\/strong> kabi huquqlarni so\u2018raydi. Ko\u2018p hollarda bu ruxsatlar dastur funksionalligiga bevosita aloqador emas, ammo ularni bermasdan ilovadan foydalanish imkonsiz bo\u2018lib qoladi. Natijada foydalanuvchi ruxsat bermasa, xizmatdan mahrum bo\u2018ladi \u2014 bu esa rozilik emas, shartlangan majburlikdir.<\/p>\n\n\n\n 2021-yilgi <\/a>Mozilla Foundation<\/a> hisobotida aniqlanishicha, mobil ilovalarning 80 foizi foydalanuvchidan ortiqcha ma\u2019lumotlarni yig\u2018adi va ularning qanday ishlatilishi haqida tushunarli, aniq va sodda ma\u2019lumot bermaydi.<\/p>\n\n\n\n Shuningdek, foydalanuvchi roziligiga tayanilgan ko\u2018plab texnologik kompaniyalar, aslida, bu rozilikni real xabardorliksiz<\/strong> amalga oshiradi. 2019-yilda Facebook 1,5 milliondan ortiq foydalanuvchining elektron pochtasiga kirish ma\u2019lumotlarini ularning xabarisiz to\u2018plaganini tan olgan. Tizimga ro\u2018yxatdan o\u2018tayotganda foydalanuvchidan faqat email parolini kiritish talab qilingan va bu orqali ularning kontaktlari SI tizimi orqali avtomatik tarzda bazaga ko\u2018chirilgan.<\/p>\n\n\n\n Boshqa bir misol \u2014 Google\u2019ning Location History xizmati. Ruxsat berilmagan holatda ham ayrim foydalanuvchilarning geolokatsiyasi avtomatik tarzda kuzatilgani fosh bo\u2018lgan. Associated Press surishtiruvi <\/a>natijasida<\/a>, Google Android va iPhone foydalanuvchilari lokatsiyani o\u2018chirib qo\u2018ygan bo\u2018lishiga qaramay, ayrim servislar orqali joylashuvni yashirincha saqlab kelgani aniqlangan.<\/p>\n\n\n\n O\u2019zbekistonda vaziyat qanday?<\/strong><\/p>\n\n\n\n O\u2018zbekistonda davlat xizmatlarining ko\u2018pchiligi raqamli tizimlarga o\u2018tkazilgan. my.gov.uz, id.gov.uz va Xavfsiz shahar tizimlari orqali yuzlab ma\u2019lumotlar bazasi shakllangan. 2022-yilda Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalida texnik nosozlik sababli ayrim foydalanuvchilarning telefon raqamlari va shaxsiy ma\u2019lumotlari umumiy ko\u2018rinishda <\/a>chiqib qolgan edi<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Shu paytgacha O\u2018zbekistonda SI sohasidagi maxsus tartibga soluvchi huquqiy hujjat mavjud emas. 2020-yildagi \u201cShaxsga doir ma\u2019lumotlar to\u2018g\u2018risida\u201dgi Qonun umumiy normalarni belgilaydi, biroq sun\u2019iy intellektga xos bo\u2018lgan xavflarni huquqiy jihatdan qamrab olmaydi.<\/p>\n\n\n\n Nima qilish kerak?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bugungi raqamli dunyoda sun\u2019iy intellektdan butunlay voz kechib bo\u2018lmaydi. Ammo undan foydalanishda e\u2019tiborli bo\u2018lish, qanday ma\u2019lumotlarni ulashayotganimizni anglash muhim. Shu bilan birga, hukumat darajasida axborot xavfsizligini kuchaytiruvchi qonunlar, SI texnologiyalariga oid aniq etik va huquqiy normalar ishlab chiqilishi kerak.<\/p>\n\n\n\n BMT, Yevropa Ittifoqi va boshqa xalqaro tashkilotlar SI xavfsizligini tartibga solish bo\u2018yicha qo\u2018llanmalar ishlab chiqmoqda. Aks holda, kelajakda \u201craqamli qullik\u201d davri boshlanishi ehtimoli bor.<\/p>\n\n\n\n Sun\u2019iy intellekt imkoniyatlar manbai bo\u2018lishi mumkin, ammo noto\u2018g\u2018ri yoki cheksiz ishlatilganda \u2014 xavf manbaiga aylanadi. Shaxsiy ma\u2019lumotlar \u2014 bu yangi asrdagi eng qimmat boyliklardan biri.<\/p>\n\n\n\n Xalqaro tajriba shuni ko\u2018rsatmoqdaki, SI asosidagi xizmatlar ustidan mustaqil nazorat, huquqiy tartibga solish va etik me\u2019yorlar muhim ahamiyatga ega. Aks holda, texnologiya nafaqat hayotni yengillashtiradi, balki nazorat va manipulyatsiya vositasiga aylanishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n Tayyorladi: Mahliyo Hamid<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Sun\u2019iy intellekt (SI) texnologiyalari hayotning turli sohalariga chuqur kirib borgan sari, shaxsiy ma\u2019lumotlar xavfsizligi masalasi global muammoga aylanmoqda. Har bir algoritm, xizmat yoki raqamli yordamchi, aslida, foydalanuvchilar haqidagi katta hajmdagi shaxsiy ma\u2019lumotlarni yig\u2018adi, tahlil qiladi va ayrim hollarda saqlaydi. Mobil telefonlar, messenjerlar, tibbiy ilovalar, hatto musiqiy tavsiyalar \u2013 bularning barchasida sun\u2019iy intellekt tizimlari faol ishlaydi. […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":7593,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_override_bookmark_settings":[],"jnews_paywall_metabox":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_podcast_option":[],"jnews_podcast_series":[],"footnotes":""},"categories":[124],"tags":[],"jnews-series":[],"class_list":["post-7595","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ai-uz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7595","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7595"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7595\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7598,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7595\/revisions\/7598"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7593"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7595"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7595"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7595"},{"taxonomy":"jnews-series","embeddable":true,"href":"https:\/\/pivot.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/jnews-series?post=7595"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}