Xprize jamg‘armasi asoschisi Piter Diamandis global kuzatuvni yaxshi g‘oya deb hisoblaydigan texnologiya rahbarlarining tobora kengayib borayotgan ro‘yxatiga qo‘shildi. Uning ta’kidlashicha, “Odamlar kuzatib turilganda o‘zlarini yaxshiroq tutishadi”.
Diamandis bu haftada X tarmog‘idagi postida o‘z fikri bilan o‘rtoqlashdi va o‘zining Substack blogida bu qarashlarini yanada chuqurroq tushuntirib berdi. U mohiyatan “Katta og‘a” tizimini, faqat uning ijobiy talqinini tasvirlagan.
“Radikal shaffoflik davri kelmoqda. Istalgan vaqtda, istalgan joyda har qanday narsani bilib olish mumkin bo‘lgan kelajak. Hech kim yashirina olmaydigan kelajak”, — deb yozadi u Substack sahifasida. “Biz sayyorani ‘Sensorli ekotizim’ bilan o‘rab olmoqdamiz: bu uyingizdagi kameralardan tortib, cho‘ntagingizdagi telefongacha, yerdagi haydovchisiz avtomobillar va gumanoid robotlardan tortib, havodagi dronlar va uchar mashinalargacha, hatto Yerning har bir kvadrat metrini har kuni suratga oladigan sun’iy yo‘ldoshlar turkumigacha bo‘lgan jonli, ko‘p qatlamli sensorlar tizimidir”.
Diamandisning bu fikrlari Oracle asoschisi Larri Ellison ham shunga o‘xshash bayonot berganidan taxminan ikki yil o‘tib yangramoqda.
“Fuqarolar o‘zlarini eng namunali tarzda tutishadi, chunki biz sodir bo‘layotgan hamma narsani tinimsiz yozib boramiz va bu haqda hisobot beramiz”, — deya prognoz qilgan edi Ellison 2024-yilda Oracle tadbirlaridan birida.
Diamandis Yer yuzini kuzatuvchi eng yirik sun’iy yo‘ldosh operatori — Planet kompaniyasi bosh ijrochi direktori Uill Marshall bilan podkast intervyu o‘tkazgandan so‘ng, bunday da’volarni qilishga ilhomlangan ko‘rinadi.
“Endi hech kim yashirina olmaydi”, — dedi Marshal suhbat davomida Diamandisga. “Agar siz maktab qursangiz, biz u maktabni ko‘ramiz. Agar ma’lumotlar markazi qursangiz, biz u ma’lumotlar markazini ko‘ramiz. Va nima bo‘lishidan qat’iy nazar, butun dunyo buni ko‘rib turishi uchun hisobdorlik mavjud bo‘ladi”.
Diamandis, Ellison va Marshal bu texnologiyalarning katta qismi allaqachon hayotimizga kirib kelgani va kengayib borayotgani haqida adashishmayapti. Odamlar uchun Ring kabi uy xavfsizlik tizimlari, Tesla ishlab chiqaradigan kamerali avtomobillar yoki Flock kompaniyasining avtomatlashtirilgan davlat raqamlarini aniqlash qurilmalari obyektiviga tushmasdan kun o‘tkazish tobora qiyinlashib bormoqda. Hatto bularga tushmagan taqdirda ham, ularni reklama tarmoqlari va ma’lumot brokerlari o‘z telefonlari orqali kuzatib turishadi.
Biroq, Diamandisning fikrlari shaxsiy hayot daxlsizligini butunlay yo‘q qilish borasidagi eng keskin va ochiq bayonotlardan biri bo‘ldi.
“Farzandlaringiz ‘kadr ortida’ hech narsa qolmaydigan dunyoda ulg‘ayishadi”, — deb yozadi u uning postini o‘qiyotgan ota-onalarga qarata. “Ularga eng yaxshi maxfiylik strategiyasi — bu halollik (to‘g‘rilik) ekanligini, ya’ni ko‘rinib turish sizga hech qanday zarar keltirmaydigan qilib yashash kerakligini o‘rgating. Va kuzatuv har ikki tomonga ham birdek yo‘naltirilgan dunyo uchun qattiq kurashing”.
Diamandis buni muqarrar jarayon sifatida baholayotgandek tuyulsa-da, oddiy odamlar kuzatuv texnologiyalarining o‘sishiga bunday munosabat bildirmayapti. Ba’zi shaharlarda Flock kameralari ma’lumotlaridan ICE (Immigratsiya va bojxona nazorati), FTB va boshqa huquq-tartibot idoralari foydalanayotgani haqidagi xabarlardan so‘ng, aholi ularni axlat qoplari bilan yopib qo‘yishgan. Ring kompaniyasining yo‘qolgan itlarni topishga qaratilgan (odatda e’tiroz bildirish qiyin bo‘lgan g‘oya) “Search Party” funksiyasiga jamoatchilikning keskin qarshiligi kompaniyaning Flock bilan hamkorlikni bekor qilishiga sabab bo‘ldi.
Shu bilan birga, Meta kompaniyasi ham (Ray-Ban bilan hamkorlikda yaratilgan) kamerali ko‘zoynaklari bo‘yicha shikoyatlar bilan shug‘ullanmoqda va maxfiylik xavotirlari sababli sud jarayonlarida kurashmoqda.
Diamandisning Substack’dagi postining katta qismi tadbirkorlar yoki rahbarlarga maxfiylik bo‘lmagan dunyoda qanday yashash kerakligi haqida maslahat berishga qaratilgan. Bu maslahatlar asosan shunga borib taqaladi: “yaxshi inson bo‘ling”. Va odamlar buni haqiqatan ham to‘g‘ri ish bo‘lgani uchun qilishadimi yoki shunchaki kuzatuv ostida bo‘lganliklari uchunmi degan savolga uning o‘zida ham javob yo‘q. (U Marshall bilan intervyuni yakunlaganidan beri shu savol ustida “bosh qotirayotganini” yozadi).
Diamandis texnologiya rahbarlari kuzatuv va maxfiylik haqidagi suhbatlarda ko‘pincha chetlab o‘tadigan savollar to‘plamiga to‘xtalib o‘tmagan. Afsuski, “yaxshi” yoki “halol” degan tushunchalar ko‘pincha baholovchining qarashiga bog‘liq — bu vaziyatda esa nazorat kuzatuv infratuzilmasini boshqaradigan qudratli texnologik kompaniyalar qo‘lida bo‘ladi.
Diamandis ushbu kompaniyalar shaffoflikni taklif qilayotganini va “shaffoflik bu shunchaki vosita, vositalarda esa etika (axloq) bo‘lmaydi”, deb qisqacha ta’kidlaydi. Ammo u vositalar ko‘pincha ularni yaratuvchilarning tarafkashligi va qarashlarini meros qilib olishi haqidagi haqiqatni hisobga olmaydi. Xavfsizlik kamerasi muhrlagan qaysi xatti-harakat “yaxshi” yoki “halol” ekanini kim belgilaydi? Bu savol tahlil qilinmagan, javob berilishi haqida-ku gapirmasa ham bo‘ladi.
Uning bor-yo‘g‘i aytishga tayyor bo‘lgan gapi shuki, shaffoflik “faqat har ikki tomonga ham birdek yo‘naltirilgandagina ishonch uyg‘otadi”. Bunday “shaffoflikni” yaratish texnologiyasi juda sanoqli odamlar qo‘lida to‘plangan dunyoda bu muvozanatni saqlash, yumshoq qilib aytganda, juda mushkul ko‘rinadi.
Manba: techcrunch.com
