Markaziy Osiyo bugun o‘z taraqqiyotining mutlaqo yangi, tarixiy ahamiyatga ega bosqichiga qadam qo‘ymoqda. Mintaqa endi shunchaki geografik hudud emas, balki umumiy maqsad va manfaatlar, o‘zaro ishonch, yaxshi qo‘shnichilik va hamkorlik ruhiga asoslangan yagona siyosiy-iqtisodiy makonga aylanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “Yangi davr ostonasidagi Markaziy Osiyo” nomli maqolasida ushbu jarayonning mazmuni, negizlari va istiqbollari borasida batafsil tahliliy mulohazalar bildiradi. Ushbu maqola aynan shu manbada keltirilgan ma’lumot va g‘oyalarga tayangan holda zamonaviy Markaziy Osiyoning yangi qiyofasini yoritadi.
Yangi bosqich: ishonchsizlikdan hamkorlik sari
Prezident ta’kidlaganidek, mintaqada shakllanayotgan ijobiy muhit tasodifiy hodisa emas. U Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining “umumiy taqdir va qo‘shma taraqqiyot salohiyatini anglab yetishi”, shuningdek, maqsadli siyosiy sa’y-harakatlari natijasidir.
2017 yilda Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari start olgani mintaqa integratsiyasi tarixida burilish yasadi. Birinchi marta ko‘p yillik tanaffusdan so‘ng, tashqi vositachilarsiz ochiq, tizimli muloqot yo‘lga qo‘yildi. Bu:
- avlodlardan meros bo‘lib qolgan ko‘plab masalalarni hal etish,
- ishonchsizlikdan amaliy hamkorlikka o‘tish,
- mintaqa taqdiriga daxldor strategik masalalarda umumiy yondashuvlarni shakllantirish
imkonini berdi.
Yaqinlashib kelayotgan Toshkent Sammiti mazkur jarayonning mantiqiy davomi bo‘lib, barqaror, o‘zaro bog‘langan va farovon Markaziy Osiyoni barpo etish yo‘lidagi yangi bosqichni ochib beradi.
Chegaralardan – ko‘priklarga: tarixiy masalalarning hal etilishi
Uzoq vaqt davomida chegara masalalari Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi asosiy ziddiyat manbalaridan biri bo‘lib kelgan. Biroq ilgari “yechib bo‘lmaydigan” deb qaralgan muammolar bugun amaliy yechim topmoqda.
2025 yil mart oyida O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasida Chegaralarning uchrashuv nuqtasi to‘g‘risidagi Shartnoma va Xo‘jand Deklaratsiyasi imzolandi. Natijada:
- mintaqa davlatlari o‘rtasidagi barcha o‘zaro chegaralar huquqiy jihatdan rasmiylashtirildi,
- ko‘p yillik ziddiyat manbai bartaraf etildi,
- ilgari ajratib turgan chegaralar bugun do‘stlik va hamkorlik ko‘priklariga aylandi.
Chegara tartib-taomillari ham zamonaviylashtirilmoqda. 2023 yil sentyabrdan boshlab O‘zbekiston va Qirg‘iziston fuqarolari ID-karta orqali chegaradan o‘tish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Shunga o‘xshash tartiblar Qozog‘iston va Tojikiston bilan ham ishlab chiqilmoqda. Bu esa erkin harakatlanish hududini kengaytirib, savdo, gumanitar va madaniy almashinuvlar sur’atini yangi darajaga ko‘tarmoqda.
Suv va energetikada yangi hamkorlik ruhi
Avvallari jiddiy kelishmovchiliklarga sabab bo‘lib kelgan suv-energetika sohasi bugun tub o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Maqolada keltirilgan misollar bunga yaqqol dalildir:
- O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston Qambarota GES–1 loyihasini birgalikda amalga oshirish to‘g‘risida kelishuvga erishdi.
- Toshkent va Bishkekning Chashma bulog‘idan birgalikda foydalanish bo‘yicha kelishuvi oqilona murosaning timsoli bo‘ldi.
- O‘zbekiston va Tojikiston Yo‘von va Fondaryo GESlari loyihalari bo‘yicha hamkorlikni jadallashtirmoqda.
- O‘zbekiston, Tojikiston va Qozog‘iston o‘simlik o‘sish mavsumida Bahri Tojik suv omboridan muvofiqlashtirilgan foydalanishga kelishib oldi.
- Turkmaniston bilan Amudaryodan oqilona foydalanish bo‘yicha hukumatlararo kelishuv doirasida muhim bitimlar imzolandi.
Bu hamkorlik suv va energetika xavfsizligini mustahkamlab, ekologik xatarlarni kamaytiradi, aholi turmush faoliyati uchun zarur resurslarni barqaror ta’minlaydi.
Institutsional poydevor: maslahatlar, kengashlar va shartnomalar
Mintaqaviy integratsiya so‘nggi yillarda nafaqat siyosiy, balki institutsional darajada ham mustahkamlanmoqda:
- 2023 yil Dushanbe uchrashuvida Milliy Koordinatorlar Kengashini tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qilindi.
- Muntazam parlamentlararo muloqot yo‘lga qo‘yildi.
- 2022 yilda imzolangan Markaziy Osiyo uchun Do‘stlik, yaxshi qo‘shnichilik va hamkorlik to‘g‘risidagi Shartnomaga 2025 yilda Tojikistonning qo‘shilishi mintaqa birdamligini mustahkamladi.
- 2024 yilgi Ostona Sammitida “Markaziy Osiyo – 2040” mintaqaviy hamkorlik Konsepsiyasi tasdiqlandi.
Ushbu hujjatlar hamkorlikni tizimlashtirib, qo‘shma qarorlarning izchil ijrosini ta’minlamoqda.
Yangi iqtisodiy haqiqat
Davlatlarimiz sa’y-harakatlari natijasida Markaziy Osiyoda yangi iqtisodiy haqiqat shakllandi:
- so‘nggi sakkiz yilda mintaqa yalpi ichki mahsuloti 520 mlrd dollarga yaqinlashib, qariyb ikki baravar oshdi;
- tashqi savdo hajmi 253 mlrd dollarga yetdi;
- o‘zaro savdo ikki baravar oshib, 11 mlrd dollonga yaqinlashdi;
- o‘zaro investitsiyalar 5,6 baravar ko‘paydi.
O‘zbekistonda esa mintaqa davlatlari bilan savdo hajmi 2016 yildagi 2,4 mlrd dollardan 2024 yilda 7,2 mlrd dollarga yetdi, qo‘shma korxonalar soni 1 800 tadan oshdi.
Gumanitar yaqinlashuv
Gumanitar integratsiya Markaziy Osiyo birligining eng yorqin ko‘rinishlaridan biridir. Mintaqada:
- Markaziy Osiyo Ayol rahbarlar platformasi, Yoshlar platformasi tashkil qilindi,
- 2022 yildan beri muntazam ravishda rektorlar va olimlar forumlari o‘tkazilmoqda,
- madaniy yillar, ko‘rgazmalar, konsertlar va sport tadbirlari ko‘paydi.
Transport sohasidagi taraqqiyot kundalik hayotni yengillashtirmoqda: yangi o‘tish punktlari ochilmoqda, avia, temir yo‘l va avtobus yo‘nalishlari kengaymoqda. Mintaqa ichki turizmining 80 foizdan ortig‘ini tashkil etayotgani bunga dalildir.
“Markaziy Osiyo plyus” formatlari
Bugun Markaziy Osiyo xalqaro munosabatlarda mustaqil, mas’uliyatli subyekt sifatida maydonga chiqmoqda. Yirik davlatlar va xalqaro tashkilotlar mintaqa bilan endi yakka tartibda emas, balki yaxlit hudud sifatida ishlashga intilmoqda.
2024 yilda quyidagi formatlarda yirik uchrashuvlar o‘tkazildi:
- “Markaziy Osiyo – Yevropa Ittifoqi”,
- “Markaziy Osiyo – Xitoy”,
- “Markaziy Osiyo – Rossiya”,
- “Markaziy Osiyo – AQSh”.
Energetika, transport, “yashil” iqtisodiyot va raqamlashtirish bo‘yicha qo‘shma loyihalarni ishlab chiqish uchun ishchi guruhlar tashkil etilmoqda. Mintaqa yagona pozitsiya bilan chiqayotgan sari, uning ovozi ham jahon miqyosida kuchliroq eshitilmoqda.
Afg‘oniston omili: mintaqa barqarorligining muhim bo‘g‘ini
Mintaqa barqarorligini Afg‘onistondagi vaziyatni hal etmasdan tasavvur qilib bo‘lmaydi. Maqolada ta’kidlanganidek, Afg‘oniston “mintaqaning chekkasida emas, balki uning ajralmas qismi”dir.
Shu sababli Markaziy Osiyo davlatlari:
- Afg‘onistonni mintaqaviy va global jarayonlarga bosqichma-bosqich integratsiya qilish,
- gumanitar va ta’limiy yordam ko‘rsatish,
- energetika va kadrlar tayyorlash yo‘nalishida hamkorlikni davom ettirish
siyosatini izchil olib bormoqda.
Markaziy va Janubiy Osiyoni bog‘laydigan Trans-Afg‘on temir yo‘li loyihasi mintaqaviy savdo, investitsiya va transport imkoniyatlarini kengaytirib, Afg‘oniston iqtisodiyotining tiklanishiga xizmat qiladi.
Kelajakning besh asosiy yo‘nalishi
Prezident Mirziyoyev Markaziy Osiyoning kelgusi o‘n yilliklaridagi taraqqiyotini belgilaydigan besh ustuvor vazifani belgilaydi:
- Mintaqaviy hamkorlikni chuqurlashtirish
– mavjud mexanizmlarni kuchaytirish, qo‘shma qarorlar ijrosini ta’minlash. - Kollektiv xavfsizlik salohiyatini oshirish
– xavfsizlik kengashlari, maxsus xizmatlar va mudofaa tuzilmalari o‘rtasida muntazam hamkorlik. - Iqtisodiy va ekologik integratsiyani kengaytirish
– savdoni rivojlantirish, transport, energetika, raqamli iqtisodiyot va qishloq xo‘jaligida qo‘shma loyihalar, iqlim va suv masalalarida birgalikdagi chora-tadbirlar. - Gumanitar hamkorlik va inson kapitalini rivojlantirish
– ta’lim, fan, sog‘liqni saqlash, turizm, madaniyat va yoshlar dasturlari. - Tashqi siyosatda muvofiqlashtirilgan yondashuvlar
– global beqarorlik sharoitida yagona pozitsiyalar, “Markaziy Osiyo plyus” formatlarini rivojlantirish.
Prezident Mirziyoyev ta’kidlaganidek, O‘zbekiston uchun mintaqaviy hamkorlik taktika emas, balki Markaziy Osiyo kelajagi uchun mas’uliyatga asoslangan strategik tanlovdir.
Yangi Markaziy Osiyo modelining poydevori:
- yaxshi qo‘shnichilik,
- o‘zaro ishonch,
- hamkorlik va qo‘llab-quvvatlash,
- umumiy taqdir va manfaatlar asosida qaror topgan siyosiy irodadir.
Bugun mintaqa davlatlari devorlar emas, balki ko‘priklar qurmoqda. Global beqarorlik sharoitida tinchlik, barqaror rivojlanish va konstruktiv hamkorlik yo‘li millionlab insonlar manfaatiga xizmat qiladi.
Markaziy Osiyo endi shunchaki tarixiy-geografik tushuncha emas, balki tinchlik, farovonlik va taraqqiyot makoni. Eng muhimi, bu yo‘l – mintaqa xalqlarining ongli, qaytmas va keng qo‘llab-quvvatlangan tanlovidir.
