Avvallari kompaniya tuzishda Delaverda ro‘yxatdan o‘tish deyarli aksioma edi. Biroq, yaqinda Delaver Kantslerlik sudi tomonidan qabul qilingan qarorlar ushbu amaliyotga shubha bilan qarashga asos bo‘ldi. Sud qarorlarida sub’ektivlik kuchaygani natijasida u ilgari mashhur bo‘lgan xolislik va texnik yondashuvlaridan chetga chiqdi. Bu esa AQSh korporativ qonunchiligi bo‘yicha ilgari “oltin standart” deb e’tirof etilgan tizimga noaniqlik olib kirdi. Aksincha, Nevada shtati ishbilarmonlik nizolarini hal qilishda ancha texnik va g‘ayriideologik yondashuvni yo‘lga qo‘ydi. Shu sababli, bizning asosiy faoliyat yurituvchi kompaniyamiz — AH Capital Management — o‘zining inkorporatsiya joyini Delaverdan Nevadaga ko‘chirishga qaror qildi. Nevada uzoq yillardan beri tadbirkorlikka qulay muhit, adolatli va barqaror tartib-qoidalar bilan mashhur.
Biz bu qarorni hech kimga bildirmay amalga oshirishimiz mumkin edi. Ammo, bu qaror bizning manfaatdor tomonlarimiz hamda kengroq texnologiya va venchur kapital sohalariga muhim ahamiyatga ega deb hisoblaymiz. Delaverni tark etish masalasida ko‘pchilik asoschilar investorlar qanday qaror qiladi degan xavotir bilan ikkilanadi. Ammo AQShdagi eng yirik venchur firmasi sifatida bizning bunday qarorimiz portfel kompaniyalarimizga va ularga qo‘shilishni xohlovchi bo‘lajak kompaniyalarga ishonch baxsh etadi, deb umid qilamiz. Biz hali ham Delaverda inkorporatsiya qilingan kompaniyalarni moliyalashtirishda davom etamiz, ammo Nevada ko‘plab asoschilar uchun jiddiy muqobil variant bo‘lishi mumkin.
Delaver sud tizimining tarixiy kuchli jihati — bu “biznes qarori qoidasi”ga asoslangan, ixtisoslashgan, ideologiyadan xoli sud amaliyoti edi. Bu qoida, oddiy qilib aytganda, direktorlar kengashining biznes qarorlari yaxshi niyatda va ongli tarzda qabul qilingan deb hisoblaydigan tamoyil bo‘lib, ingliz umumiy huquqidan olingan. Delaver sudlari yillar davomida bu qoidaga ma’qul va cheklangan istisnolar kiritgan edi. Biroq, so‘nggi yillarda bu istisnolar asosiy qoida o‘rniga chiqib bormoqda. Masalan, ba’zi hollarda kengash tomonidan asoschilarga berilgan yirik mukofotlar direktorlar mustaqilligini shubha ostiga qo‘ygan. Bir holatda, sud kompaniyaning Delaverni tark etish qarorini “Hotel California” qo‘shig‘i satrlariga ishora qilib rad etdi — garchi bu keyinchalik oliy sud tomonidan bekor qilingan bo‘lsa-da. Bu kabi holatlar texnologik kompaniyalar asoschilarini Delaverni birinchi tanlov sifatida qabul qilishdan qaytishga undamoqda.
Delaver qonunchilari bu muammolarga qisman e’tibor qaratgan bo‘lsa-da, ularning choralari yetarli emas. Ayniqsa, sudlar texnologik asoschilarga va ularning kengashlariga nisbatan salbiy munosabatda bo‘layotgandek ko‘rinadi. Sud jarayonlarining o‘zi — hatto g‘alaba bilan yakunlansa ham — ko‘p xarajat va vaqt talab qiladi, bu esa har bir dollarga ehtiyoji bor startaplar uchun muammo. Bu noaniqlik asoschilarga ham, ularning kengashida o‘tirgan professional investorlarga ham xavf tug‘diradi. Aynan shu sababli, biz moliyalashtirayotgan ko‘plab kompaniyalar, shuningdek, suhbatlashayotgan asoschilar ham Delaverdan boshqa variantlarga jiddiy e’tibor qaratmoqda. Bu tendentsiya Tesla, Tripadvisor, va Dropbox kabi yirik kompaniyalar Delaverni tark etgani bilan ham ko‘zga tashlanmoqda.
Nevada esa boshqa yo‘lni tanladi. U biznes qarori qoidasini qonunchilik darajasida mustahkamladi. Bu degani, sudlar bu qoidani istalgancha o‘zgartira olmaydi. Yaqinda Nevada Oliy sudi aynan shu qonuniy standart direktor va mansabdor shaxslar javobgarligini belgilaydi degan qat’iy qarorga keldi. Bu sudlar tomonidan yaratib berilgan “to‘liq adolat” (entire fairness) kabi noaniq mezonlar bilan solishtirganda ancha muhim yutuqdir. Delaver yaqinda shu borada xavfsiz yo‘laklar yaratdi, ammo ular faqat ommaviy kompaniyalarni qamrab oladi va shuningdek, baribir sud qarorlariga bog‘liq bo‘lib qolaveradi. Texas kabi boshqa shtatlar ham biznes qarori qoidasini qonunga kiritgan, biroq Delaverda bo‘lgani kabi sudlar tomonidan yaratilgan mezonlarni ham saqlab qolgan — bu esa xavfni kamaytirmaydi.
Direktorlar va mansabdor shaxslar uchun xavfsizlik
Nevada qonunchiligiga ko‘ra, direktor va mansabdor shaxslar keng doirada javobgarlikdan himoyalangan. Ular faqatgina ikki shart bajarilganda moliyaviy javobgarlikka tortilishi mumkin: (1) ular halol va ongli qaror qilmaganini isbotlash va (2) bunday qaror ataylab, firibgarlik yoki qonun buzilishi asosida qabul qilinganini ko‘rsatish. Bu kuchli huquqiy himoya kompaniyalar uchun yuqori malakali direktorlarni jalb qilishda muhimdir. Delaver ham bunday himoyani nazarda tutgan bo‘lsa-da, u sud mezonlariga bog‘liq. Ayniqsa, Delaver sudlari asoschilar va ularning kengashlariga nisbatan noto‘g‘ri munosabatda bo‘layotgandek tuyulgani uchun bu muammo yana-da jiddiylashadi. Shu sababli, firmamizdagi ko‘plab GPlar (general partnyorlar) Delaver kompaniyalari kengashida ishlashni qayta ko‘rib chiqmoqda. Texas va boshqa muqobil shtatlar bu borada ham Delaverga o‘xshab xavf tug‘diradi.
Korporativ hujjatlarga kirish huquqi
Nevada faqat 15% yoki undan ortiq aksiyaga ega bo‘lgan aksiyadorlarga “kitoblar va yozuvlar”ni ko‘rish huquqini beradi. Bu esa da’vogar advokatlar tomonidan asossiz da’volar qo‘zg‘atishining oldini oladi. Aksincha, Delaver istalgan aksiyadorga “asosli” maqsad ko‘rsatilsa, hujjatlarni talab qilish imkonini beradi. Delaver yaqinda bu qonunni biroz toraytirgan bo‘lsa-da, Nevada qonunining aniq va qat’iy chegaralari afzal hisoblanadi.
Ixtisoslashgan biznes sudlari
Delaverning eng katta afzalligi bu — Kantslerlik sudining biznesga oid texnik tajribasi edi. Ammo so‘nggi qarorlar bu tajribaning siyosiy yo‘nalishga o‘tayotganidan dalolat bermoqda. Nevada bu farqni qisqartirish yo‘lida jiddiy qadamlar qo‘ydi. Ayni paytda, Nevada biznes sudlariga ega. Sudyalar 6 yillik muddatga saylanadi va biznes sudlarida ishlaydiganlar maxsus tanlanadi. Yaqinda qabul qilingan AB 239 qonuni fuqarolik ishlarida hakamlar hay’atidan voz kechish imkonini beradi. Shuningdek, AJR 8 orqali sudyalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri gubernator tomonidan tayinlash imkoniyatini beruvchi konstitutsiyaviy tuzatish jarayoni boshlandi. Bu o‘zgarishlar siyosiy partiyalararo keng qo‘llab-quvvatlandi va amaldagi gubernator hamda shtat rahbariyati tomonidan ma’qullandi. Garchi ish hali tugamagan bo‘lsa-da, biz ushbu o‘zgarishlarni istiqbolli deb bilamiz.
Mazkur post yuridik maslahat sifatida talqin qilinmasligi kerak. Har bir asoschi va kompaniya o‘z sharoitlarini inobatga olib, malakali yuristlar bilan maslahatlashishi zarur. Biroq, biz nega Delaverni tark etganimizni ochiq bayon qilish orqali, umid qilamizki, startap asoschilari bu masalani o‘z kengashlari bilan muhokama qilishda o‘zini erkinroq his qilishadi.
