Qozog‘iston o‘rta va yirik xususiy kompaniyalarning aksiyalarini fond bozoriga olib chiqish uchun Jahon banki va Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC) bilan hamkorlik qilmoqda. Tashabbus biznes uchun bank kreditlaridan tashqari moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish va mamlakat kapital bozorida xususiy kompaniyalar ulushini oshirishga qaratilgan.
Hozircha IPO’da ishtirok etishi mumkin bo‘lgan kompaniyalar nomlari, aksiyalarni joylashtirish muddatlari va jalb qilinishi rejalashtirilgan mablag‘lar miqdori ochiqlanmagan. Ayni paytda loyiha tayyorgarlik bosqichida. Qozog‘iston kapital bozorida asosiy muammolardan biri — xususiy kompaniyalar tomonidan chiqariladigan aksiyalar va korporativ obligatsiyalar taklifining cheklanganligi. Ko‘plab korxonalar biznesni kengaytirish uchun hanuz asosan bank kreditlariga tayanadi.
IPO — kompaniyaning o‘z aksiyalarini birinchi marta keng investorlar ommasiga ochiq taklif qilishi. Bunday joylashtirish orqali korxona biznesni rivojlantirish, yangi loyihalarni moliyalashtirish, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish yoki qarz yukini kamaytirish uchun kapital jalb qilishi mumkin.
Bank kreditidan farqli ravishda, aksiyalarni sotish orqali jalb qilingan mablag‘lar odatda qaytarilishi shart bo‘lgan qarz hisoblanmaydi. Biroq kompaniyaning mavjud egalari aksiyalarining bir qismini sotishi yoki yangi aksiyalar chiqarishi natijasida mulkchilikdagi ulushlari kamayishi mumkin.
Qozog‘iston regulyatori fikricha, mamlakatda kapital bozori uchun zarur infratuzilma va tartibga solish mexanizmlari mavjud. Endigi vazifa — ushbu imkoniyatlardan foydalanadigan xususiy kompaniyalar sonini oshirish.
IPO kompaniyalarga nima beradi?
Fond bozoriga chiqish korxonalar uchun bir nechta imkoniyat yaratadi. Birinchidan, kompaniyalar moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qiladi. Bu biznesning bank kreditlari va ular bo‘yicha foiz stavkalariga qaramligini kamaytirishi mumkin.
Ikkinchidan, ochiq kompaniya maqomi moliyaviy hisobotlar, korporativ boshqaruv va axborot oshkor etilishi bo‘yicha yuqoriroq talablarni bajarishni nazarda tutadi. Bu esa investorlarning kompaniya faoliyatini baholashini osonlashtiradi.
Uchinchidan, aksiyalarning birjada erkin savdo qilinishi mavjud aksiyadorlar uchun o‘z ulushining bir qismini sotish imkonini yaratadi. Shu bilan birga, IPO’ga tayyorgarlik audit, yuridik xizmatlar, investitsiya banklari va korporativ boshqaruv bilan bog‘liq xarajatlarni talab qiladi.
Shu sababli xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik kompaniyalarning birjaga chiqish jarayonini to‘g‘ri tashkil etish va xalqaro talablarga moslashishida muhim bo‘lishi mumkin.
Xususiy kompaniyalarning birjaga chiqishi investorlar uchun ham yangi imkoniyatlar yaratadi. Ular faqat davlat yoki kvazidavlat korxonalari qimmatli qog‘ozlari bilan cheklanib qolmasdan, turli tarmoq va biznes modellariga ega kompaniyalarga ham sarmoya kiritishi mumkin.
Emitentlar sonining ko‘payishi bozorni diversifikatsiya qilishga yordam beradi. Biroq buning uchun aksiyalarni joylashtirishning o‘zi yetarli emas: qimmatli qog‘ozlar ikkilamchi bozorda faol sotilishi, kompaniyalar moliyaviy ma’lumotlarni muntazam oshkor qilishi va investorlar huquqlari himoyalanishi lozim.
ARDFM kapital bozorini rivojlantirish doirasida korporativ obligatsiyalar orqali moliyalashtirishni ham jozibador qilish choralarini ko‘rib chiqmoqda. Bundan tashqari, xususiy boshqaruv kompaniyalarining pensiya aktivlarini boshqarishdagi ishtirokini kengaytirish va xalqaro hisob-kitob infratuzilmasi bilan aloqalarni rivojlantirish masalalari muhokama qilingan. Rejalashtirilayotgan Euroclear ulanishi xorijiy investorlarning Qozog‘iston moliyaviy instrumentlaridan foydalanishini yengillashtirishi kutilmoqda.
Tashabbusning amaliy natijasi nechta kompaniya IPO’ga chiqishi bilangina emas, balki joylashtirishlarga investorlar talabi, aksiyalarning likvidligi va jalb qilingan kapitalning biznes rivojiga ta’siri bilan ham belgilanadi.
Hozircha aniq kompaniyalar va muddatlar e’lon qilinmagan. Shu sababli Qozog‘iston fond bozorida xususiy sektor ishtirokini oshirishga qaratilgan tashabbusning ko‘lami va natijalarini baholash uchun keyingi rasmiy qarorlar hamda IPO rejalari e’lon qilinishini kutish kerak.
Qozog‘iston uchun asosiy maqsad — fond bozorini qimmatli qog‘ozlar savdosi amalga oshiriladigan maydondan tashqari, xususiy biznesni uzoq muddatli kapital bilan ta’minlaydigan muhim moliyalashtirish manbaiga aylantirish.
