15-dekabr kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida oʻtgan yigʻilishda Oʻzbekiston kapital bozorini chuqur transformatsiya qilish va bank sektorini xalqaro standartlarga moslashtirish boʻyicha muhim yoʻnalishlar belgilandi. Rasmiy raqamlar va rejalarga qaralsa, mamlakat moliya bozori tarixidagi eng muhim burilishlardan biri boshlanmoqda.
Bu qarorlar faqat regulatorlar uchun emas, balki startaplar, xususiy kompaniyalar, banklar va xorijiy investorlar uchun ham yangi imkoniyatlar eshigini ochadi.
Kapital bozori: past start, katta salohiyat
Bugungi kunda Oʻzbekistonda:
- Qimmatli qogʻozlarning bozor qiymati — 275 trln soʻm
- Birjada erkin muomaladagi qogʻozlar — 4 trln soʻm
- 717 ta emitent, 77 ta professional ishtirokchi
- Kapital bozori kapitallashuvi YAIMning 20% atrofida
Taqqoslash uchun: rivojlangan va rivojlanayotgan bozorlarida bu ko‘rsatkich odatda 60–120% oralig‘ida. Ya’ni, muammo talabda emas — strukturada va instrumentlarda. Shu bois hukumat oldiga aniq maqsad qo‘yildi: mahalliy kapital bozoriga kamida $1 milliard investitsiya jalb qilish.
Dual listing va yangi instrumentlar: bozor ochilmoqda
Eng muhim signal — “dual listing” amaliyotiga ruxsat berilishi.
Bu nimani anglatadi?
- Mahalliy kompaniyalar aksiyalari bir vaqtning o‘zida Toshkent va xorijiy fond birjalarida joylashtirilishi mumkin bo‘ladi
- Xorijiy investorlar uchun likvidlik va exit imkoniyatlari oshadi
- Korporativ boshqaruv va shaffoflikka bosim kuchayadi
Bundan tashqari, bozorga quyidagi yangi moliyaviy instrumentlar kirib kelmoqda:
- Valyuta obligatsiyalari
- Global depozitar tilxatlar (GDR)
- Xorijiy qimmatli qogʻozlar
- Birja investitsiya fondlari (ETF)
Bu — faqat banklar emas, balki o‘sayotgan xususiy kompaniyalar uchun ham kapital jalb qilishning muqobil yo‘llari paydo bo‘layotganini anglatadi.
Regulyator “sandbox”: endi rezidentlar uchun ham
“Tartibga solish qumdoni” (regulatory sandbox) rejimining kengaytirilishi — e’tibordan chetda qolmasligi kerak bo‘lgan nuqta.
Endi:
- Sandbox rezident kompaniyalar uchun ham ochiladi
- Xorijiy investorlar uchun muddatsiz amal qiladi
- Chet el aksiyalari va obligatsiyalarini rasmiy savdoga chiqarishga ruxsat beriladi
Bu qaror ikki muammoni bir vaqtning o‘zida hal qiladi:
- Norasmiy (soya) savdolar qisqaradi
- Mahalliy investorlar global bozorlarga ichki infratuzilma orqali chiqadi
Valyutada obligatsiya: kompaniyalar uchun yangi nafas
Muhim va amaliy jihat: Mahalliy bank va kompaniyalarga Toshkent fond birjasida xorijiy valyutada obligatsiya chiqarishga ruxsat beriladi
Bu nimani o‘zgartiradi?
- Kompaniyalar tashqi bozorlarga chiqmasdan turib valyuta resurslari jalb qiladi
- Valyuta risklari ichki instrumentlar orqali boshqariladi
- Xususiy sektor kapitalga yanada yaqinlashadi
Shuningdek, ta’minotsiz obligatsiyalarni kapitaldan ortiq hajmda chiqarish imkoniyati obligatsiya bozorini sezilarli darajada kengaytirishi mumkin.
Bank sektori: Bazel III va global moslashuv
So‘nggi 7 yilda:
- Tijorat banklari aktivlari 5,3 barobar oshib, 877 trln soʻmdan oshdi
- Banklar soni — 35 ta
- 3 ta xorijiy bank bozorga kirdi
Ammo miqdor yetarli emas — sifat hal qiluvchi.
Shu bois O‘zbekiston ilk bor:
- IMF va Jahon bankining FSAP (Financial Sector Assessment Program) baholashidan o‘tdi
- Natijada 2026-yilgacha bank sektori:
- Bazel qo‘mitasining 29 tamoyiliga
- Bazel III standartlariga
- To‘liq IFRS moliyaviy hisobotlariga moslashtiriladi
Bundan tashqari, Hukumat va Markaziy bank ishtirokida Moliyaviy barqarorlik kengashi tashkil etiladi.
Xulosa: bu qarorlar kimlar uchun muhim?
Bu islohotlar:
- Banklar uchun — risk va kapital boshqaruvi yangi bosqichi
- Xususiy kompaniyalar uchun — IPO va obligatsiya orqali o‘sish yo‘li
- Startaplar uchun — keyingi bosqich moliyalashtirish infratuzilmasi
- Xorijiy investorlar uchun — ochiq, prognoz qilinadigan bozor
O‘zbekiston kapital bozori endi faqat davlatga bog‘liq tizim emas, balki xususiy sektorni moliyalashtiradigan real mexanizmga aylanish yo‘liga chiqmoqda. Endi savol shunchaki “qonun qabul qilinadimi?” emas, balki: Qaysi kompaniyalar birinchi bo‘lib bu imkoniyatlardan foydalanadi?
