2026-yil texnologik olamda nafaqat sun’iy intellektning shiddatli o‘sishi, balki davlatlarning raqamli makonni qat’iy tartibga solishga bo‘lgan urinishlari bilan ham esda qolmoqda. Yevropa Ittifoqi bo‘ylab yosh avlodni ijtimoiy tarmoqlar ta’siridan himoya qilish maqsadida joriy etilayotgan yangi qoidalar global ekotizim va platformalar uchun yangi o‘yin qoidalarini belgilab bermoqda. Ilgari 13 yosh ijtimoiy tarmoqlarga kirish uchun universal chegara hisoblangan bo‘lsa, bugungi kunga kelib Ispaniya, Fransiya va Germaniya kabi davlatlar bu chegarani 15-16 yoshga ko‘tarishni qonuniy darajada muhokama qilmoqda. Bu shunchaki siyosiy qaror emas, balki «addictive design» deb ataluvchi, foydalanuvchini o‘rganib qoldiruvchi algoritmlar va o‘smirlar ruhiyatiga yetkazilayotgan zararli ta’sirlarga nisbatan bildirilgan keskin munosabatdir.
Ushbu tartibga solish to‘lqini aholisining katta qismi yoshlardan iborat bo‘lgan mamlakatlar uchun ham jiddiy tahlilni talab qiladi. Bir tomondan, qat’iy yosh chegarasini o‘rnatish yoshlarni kiber-bulling, nazoratsiz algoritmik kontent va erta psixologik bosimlardan himoya qilishga xizmat qiladi. Masalan, Yevropada muhokama qilinayotgan «infinite scroll» funksiyasini cheklash yoki tungi vaqtda ijtimoiy tarmoqlarga kirishni bloklash kabi choralar yoshlarning diqqatini real ta’lim va shaxsiy rivojlanishga qaytarishi mumkin. Biroq, bu masalaning ikkinchi tomoni ham bor: texnik amalga oshirish va shaxsiy daxlsizlik muammosi. Bolaning yoshini haqiqatda tekshirish uchun biometrik ma’lumotlar yoki davlat ID-kartalari bilan integratsiya talab etiladi, bu esa o‘z navbatida foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari xavfsizligi bo‘yicha yangi savollarni tug‘diradi.
Bunday cheklovlar nafaqat ijtimoiy, balki iqtisodiy oqibatlarga ham ega. Rivojlanayotgan bozorlarda ko‘plab yoshlar ijtimoiy tarmoqlardan o‘zining kreativ g‘oyalarini targ‘ib qilish, til o‘rganish yoki frilans loyihalarini boshlash uchun foydalanishadi. Quruq taqiq qo‘yish yoshlarni faqatgina VPN kabi aylanma yo‘llarni qidirishga majbur qilishi yoki ularni zamonaviy raqamli iqtisodiyotdan uzib qo‘yishi mumkin. Shu sababli, global tajribadan ko‘r-ko‘rona nusxa ko‘chirmasdan, gibrid modelni ishlab chiqish maqsadga muvofiq ko‘rinadi. Bunda 13 yoshga to‘lmagan bolalar uchun qat’iy taqiq, 13-16 yosh oralig‘idagi o‘smirlar uchun esa ota-ona nazorati ostidagi «xavfsiz rejim» va algoritmlari cheklangan maxsus interfeyslar joriy etilishi samaraliroq bo‘lishi mumkin.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, erkin internet davri o‘rnini mas’uliyatli internet davriga bo‘shatib bermoqda. Raqamli kelajakni belgilashda bolalarni himoya qilish va ularning axborot olish erkinligi o‘rtasidagi nozik muvozanatni topish shart. Faqatgina qonuniy taqiqlar emas, balki raqamli gigiyena va savodxonlikni bolalikdan, hali maktabga chiqmasdanoq singdirish jamiyatni ushbu «raqamli balog‘at» davriga tayyorlaydi. Biz yoshlarimizni raqamli olamdan butunlay uzib qo‘ya olmaymiz, lekin ularni ushbu dunyoning ongsiz qurboni bo‘lishidan asrash har birimizning — ham davlat, ham jamiyatning burchidir.
