So‘nggi 15 yil davomida dunyoda call-markazlardagi ish o‘rinlari yiliga o‘rtacha 4 foiz atrofida o‘sib kelgan. Biroq sun’iy intellektning rivojlanishi bilan bu tendensiya o‘zgara boshladi. Revelio Labs’ning 2026-yil oktabrida e’lon qilingan tahliliga ko‘ra, dunyo bo‘yicha call-markazlardagi bandlik 2023-yil dekabridagi eng yuqori darajasidan 5,3 foizga kamaygan. Bu o‘zgarishning ahamiyati faqat qisqarayotgan ish o‘rinlarida emas. Call-markazlar ko‘plab mamlakatlarda yoshlar uchun rasmiy mehnat bozoriga kirish, tajriba orttirish va keyinchalik yaxshiroq maoshli lavozimlarga o‘tish imkonini bergan. Endi esa kompaniyalar mijozlar bilan ishlashning bir qismini AI tizimlariga topshirmoqda.
Xalqaro tashkilotlar prognozlari ham mehnat bozorida keng ko‘lamli o‘zgarishlar kutilayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu barcha kasblar yo‘qoladi degani emas: ayrim vazifalar avtomatlashtiriladi, ba’zi lavozimlarga talab kamayadi, boshqalarida esa yangi imkoniyatlar paydo bo‘ladi.
Call-markazlardagi qisqarish: AI ta’sirining dastlabki dalillari
Revelio Labs ma’lumotlariga ko‘ra, global call-markaz bandligi 2023-yil dekabridagi cho‘qqisidan 5,3 foizga pasaygan. Tadqiqotda kuzatilgan 2009-yildan beri choraklik ko‘rsatkichlarning aksariyatida bandlik o‘sib kelgan, yillik pasayishlar esa oxirgi sakkiz chorakda qayd etilgan.
Bu jarayon sun’iy intellektning keng tarqalishi bilan bir davrga to‘g‘ri kelmoqda. Call-markazlar AI ta’siriga nisbatan sezgir sohalardan biri hisoblanadi: mijozlarning ko‘p murojaatlari takroriy savollar, buyurtma holatini tekshirish, to‘lovlar haqida ma’lumot berish yoki standart muammolarni hal qilishdan iborat.
Bunday vazifalarni chatbotlar va ovozli AI agentlari bajarishi mumkin. Ular bir vaqtning o‘zida ko‘plab murojaatlarga javob berishi, mijozlar tarixini tahlil qilishi va operatorga zarur ma’lumotlarni taqdim etishi mumkin.
Shunga qaramay, bandlikning kamayishini faqat AI bilan izohlash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Kompaniyalarning xarajatlarni qisqartirishi, pandemiyadan keyingi yollash sur’atlarining pasayishi va biznes jarayonlarining o‘zgarishi ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Revelio Labs tahlili call-markazlar bandligi boshqa ofis kasblariga nisbatan yomonroq natija ko‘rsatayotganini aniqlagan. Bu AI ta’siri ehtimolini kuchaytiradi, ammo har bir qisqargan ish o‘rni aynan AI sababli yo‘qolganini isbotlamaydi.
Kompaniyalar xodimlarni bo‘shatmasdan ham ish o‘rinlarini qisqartirishi mumkin
Tadqiqotdagi yana bir muhim natija — qisqarishning asosiy mexanizmi yangi xodimlarni yollash sur’atining pasayishi bo‘lishi mumkin.
Revelio Labs o‘rgangan 12 ta o‘rta daromadli mamlakatda call-markazlarga yangi xodimlarning kirish ko‘rsatkichi 2022-yil noyabridan buyon har 100 xodimga 25,1 tadan 17,2 tagacha tushgan. Ishdan ketish ko‘rsatkichi ham kamaygan, ammo sekinroq: 22,3 tadan 18,5 tagacha.
Natijada, kompaniyalar mavjud xodimlarning bir qismini saqlab qolgan holda, bo‘shagan lavozimlarni to‘ldirmaslik yoki kamroq yangi xodim yollash orqali ishchi kuchini qisqartirishi mumkin.
Bu yosh mutaxassislar uchun alohida muammo tug‘diradi. Ish tajribasi kam bo‘lgan nomzodlar uchun boshlang‘ich lavozimlar qisqarsa, mehnat bozoriga kirishning o‘zi qiyinlashadi.
Qaysi davlatlar ko‘proq ta’sirlanmoqda?
AI ta’sirini baholashda mamlakatning texnologik rivojlanish darajasidan tashqari, uning iqtisodiyoti qaysi turdagi xizmatlarga tayanishini ham hisobga olish kerak.
Filippin va Keniya. Revelio Labs ma’lumotlariga ko‘ra, Filippinda call-markazlardagi bandlik ChatGPT ishga tushirilgan 2022-yil noyabridan keyingi davrda taxminan 10 foizga, Keniyada esa so‘nggi 18 oy ichida 6 foizga kamaygan. Bu mamlakatlarda xalqaro kompaniyalarga mijozlarni qo‘llab-quvvatlash va boshqa biznes xizmatlarini ko‘rsatish muhim iqtisodiy yo‘nalish hisoblanadi.
IMF tadqiqotida mamlakatdagi biznes jarayonlarini autsorsing qilish (BPO) sohasi 2023-yilda qariyb 35,5 milliard dollar daromad keltirgani va 1,7 million kishini ish bilan ta’minlagani qayd etilgan. Tadqiqotga ko‘ra, BPO mamlakat iqtisodiyotining qariyb 7–8 foiziga teng miqyosdagi faoliyatni tashkil etgan.
Agar xalqaro kompaniyalar mijozlarga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini AI yordamida kamaytirsa, bu nafaqat alohida xodimlarga, balki xizmatlar eksportidan daromad oladigan mamlakatlarga ham ta’sir qilishi mumkin.
AQSh va boshqa yuqori daromadli mamlakatlar. AI ta’siri dastlab yuqori daromadli mamlakatlarda ham ko‘rina boshlagan. AQSh Mehnat statistikasi byurosi prognoziga ko‘ra, mijozlarga xizmat ko‘rsatish vakillari soni 2024–2034-yillarda 5,5 foizga qisqarishi mumkin. Bu AQShdagi kasblar bo‘yicha prognoz bo‘lib, butun dunyo uchun aynan shu miqdorda qisqarish kutilayotganini anglatmaydi.
Xitoy va Nigeriya. Revelio Labs tahlilida ayrim bozorlarda, jumladan Xitoy va Nigeriyada call-markazlar bandligi o‘sishda davom etayotgani qayd etilgan. Bu talab, mahalliy bozorning kengayishi va mamlakatlarning iqtisodiy xususiyatlari texnologiya ta’sirini o‘zgartirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Demak, AI ta’sirini faqat mamlakatlarning boyligi bilan izohlab bo‘lmaydi. Takroriy xizmatlarga qanchalik tayanish, kompaniyalarning avtomatlashtirishga tayyorligi va yangi faoliyat turlarining paydo bo‘lishi ham muhim.
AI qaysi sohalardagi ish o‘rinlariga ko‘proq ta’sir qiladi?
Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) 2025-yilda e’lon qilgan tadqiqotida dunyo bo‘yicha har to‘rt xodimdan biri generativ AI ta’siriga uchrashi mumkin bo‘lgan kasbda ishlashini hisoblagan. Biroq eng yuqori avtomatlashtirish xavfi toifasiga global bandlikning atigi 3,3 foizi kirgan.
Bu raqamlar ish o‘rinlarining yo‘qolishini emas, kasblardagi vazifalarning AI bilan o‘zgarishi ehtimolini o‘lchaydi.
Eng ko‘p ta’sirlanishi mumkin bo‘lgan yo‘nalishlar:
1. Mijozlarga xizmat ko‘rsatish va call-markazlar. Takroriy savollarga javob berish, murojaatlarni toifalash, buyurtmalarni kuzatish va standart muammolarni hal qilish AI tomonidan bajarilishi mumkin. Murakkab shikoyatlar, muzokaralar va hissiy jihatdan nozik vaziyatlarda inson ishtiroki muhimligicha qoladi.
2. Ma’muriy ishlar va ofis xizmatlari. Hujjatlarni qayta ishlash, ma’lumot kiritish, uchrashuvlarni rejalashtirish, hisobot tayyorlash va elektron xatlarga javob yozish kabi vazifalar avtomatlashtirilishi mumkin.
3. Buxgalteriya, moliya va sug‘urta. Dastlabki hisob-kitoblar, standart hisobotlar, hujjatlarni tekshirish va ayrim tahliliy vazifalar AI yordamida tezlashadi. Biroq nazorat, qonuniy javobgarlik, murakkab moliyaviy qarorlar va mijoz bilan ishlash to‘liq avtomatlashtirilishi shart emas.
4. Tarjima, kontent va marketing. AI matnlar, tarjimalar, reklama variantlari va dastlabki tahlillarni tez tayyorlaydi. Shu bilan birga, faktlarni tekshirish, strategiya, ijodiy qarorlar va auditoriyani tushunish kabi vazifalar inson tajribasiga tayanadi.
5. Dasturlash va texnik xizmatlar. AI kod yozish, xatolarni aniqlash va hujjatlashtirishni tezlashtiradi. Bu ayrim oddiy vazifalarga talabni kamaytirishi mumkin, ammo AI tizimlarini ishlab chiqish, integratsiya qilish, xavfsizligini ta’minlash va boshqarishga talab ham oshishi mumkin.
Keyingi 10 yilda mehnat bozori qanchalik o‘zgarishi mumkin?
2035-yilgacha barcha mamlakatlar va kasblar bo‘yicha yo‘qoladigan ish o‘rinlarining yagona, ishonchli prognozi mavjud emas. Shuning uchun 2030-yilgacha bo‘lgan global prognozlar va 2034–2035-yillarga mo‘ljallangan ayrim mamlakatlar prognozlarini alohida ko‘rib chiqish kerak.
2030-yilgacha: yangi ishlar ham, qisqarish ham
Jahon iqtisodiy forumi (WEF) 2025-yilgi Future of Jobs Report hisobotida 2030-yilgacha turli iqtisodiy, demografik va texnologik o‘zgarishlar ta’sirida quyidagi natijalarni prognoz qilgan:
- 170 million yangi ish o‘rni yaratilishi;
- 92 million mavjud ish o‘rni qisqarishi;
- sof hisobda 78 million ish o‘rni ko‘payishi.
Bu hisob-kitob faqat AI ta’sirini emas, yashil iqtisodiyotga o‘tish, demografik o‘zgarishlar, iqtisodiy noaniqlik va boshqa omillarni ham qamrab oladi. Bundan tashqari, prognoz ish beruvchilarning kutishlariga asoslangan; u kelajakdagi natijaning kafolati emas.
2034-yilgacha: AQShda qaysi kasblar qisqaradi?
AQSh Mehnat statistikasi byurosining 2024–2034-yillar prognozida AI va axborot texnologiyalarining rivojlanishi ayrim kasblarga talabni oshirishi, boshqalarida esa qisqarishga olib kelishi kutilmoqda.
| Kasb | 2024–2034-yillardagi prognoz |
| Ma’lumotlar bo‘yicha olimlar (data scientists) | +33,5% |
| Axborot xavfsizligi tahlilchilari | +28,5% |
| Dasturiy ta’minot ishlab chiquvchilar | +15,8% |
| Mijozlarga xizmat ko‘rsatish vakillari | −5,5% |
| Xaridlar bo‘yicha xodimlar | −8,7% |
| Kredit hujjatlarini tekshiruvchi xodimlar | −6,2% |
Ushbu prognozdan ko‘rinadiki, texnologik o‘zgarishlar barcha kasblarni bir yo‘nalishda o‘zgartirmaydi. AI bilan ishlashga talab oshishi bilan bir vaqtda, ayrim standart vazifalarni bajaruvchi xodimlarga ehtiyoj kamayishi mumkin.
Bu raqamlarni O‘zbekiston uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri prognoz sifatida qo‘llash to’g’ri bo’lmaydi. Mahalliy mehnat bozori, ish haqi, raqamlashtirish darajasi va iqtisodiyotning tarkibi boshqacha.
Rivojlanayotgan davlatlar uchun asosiy xavf nimada?
AI ta’siri faqat qancha ish o‘rni yo‘qolishi bilan o‘lchamaslik kerak. Yana bir muhim masala — qisqarayotgan lavozimlar o‘rniga yangi ishlar paydo bo‘ladimi va eski xodimlar ularga o‘ta oladimi?
Revelio Labs ma’lumotlari bu borada muhim tafovutni ko‘rsatadi. O‘rganilgan 12 ta o‘rta daromadli mamlakatda call-markazlardan ketgan xodimlarning 49,7 foizi boshqa mijozlarga xizmat ko‘rsatish, savdo yoki ofis ishlariga o‘tgan. Faqat 10,8 foizi texnik yordam, mijozlar bilan strategik ishlash yoki dasturiy ta’minot va ma’lumotlar bilan bog‘liq yuqoriroq maoshli yo‘nalishlarga o‘tgan.
Demak, yangi kasblarga talab paydo bo‘lishining o‘zi avvalgi xodimlar ushbu imkoniyatlardan foydalana olishini anglatmaydi. Buning uchun qayta tayyorlash, tajriba, til bilish va yangi ko‘nikmalar talab qilinadi.
ILO va Jahon bankining 2026-yilgi tadqiqoti ham rivojlanayotgan mamlakatlarda shu muammoga e’tibor qaratadi. Bunday iqtisodiyotlarda avtomatlashtirish xavfi rivojlangan davlatlarga qaraganda pastroq bo‘lishi mumkin, biroq internet, raqamli infratuzilma va zarur ko‘nikmalardagi cheklovlar AI orqali unumdorlikni oshirish imkoniyatlarini ham kamaytiradi.
Shu sababli rivojlanayotgan davlatlar bir vaqtning o‘zida ikkita xavfga duch kelishi mumkin: mavjud ish o‘rinlarining bir qismi qisqaradi, ammo yangi va samaraliroq ishlarni yaratish uchun zarur imkoniyatlar yetarli bo‘lmaydi.
O‘zbekiston uchun bu nimani anglatadi?
O‘zbekiston uchun AI ta’sirini baholashda xizmatlar eksporti, IT sohasi, biznes jarayonlarini autsorsing qilish va yoshlarning mehnat bozoriga kirish imkoniyatlariga e’tibor qaratish kerak.
Jahon bankining 2025-yilgi Digital Progress and Trends Report hisobotida O‘zbekiston raqamli xizmatlar eksporti sohasini rivojlantirayotgan davlatlardan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. Hisobotda mahalliy kompaniyalar AI vositalarini, jumladan, kadrlarni tanlash, HR jarayonlari va kontent tayyorlashda sinab ko‘rayotgani, ammo malakali kadrlar, infratuzilma va tartibga solish bilan bog‘liq muammolar saqlanayotgani qayd etilgan.
O‘zbekiston uchun uchta yo‘nalish alohida ahamiyatga ega.
Birinchisi — oddiy xizmatlar bilan cheklanib qolmaslik. Agar kompaniyalar faqat standart murojaatlarga javob berish, ma’lumot kiritish va oddiy ma’muriy ishlarni bajarish orqali raqobatlashsa, AI bu xizmatlarning qiymatini pasaytirishi mumkin. Murakkab texnik yordam, ma’lumotlar tahlili, dasturiy ta’minot, kiberxavfsizlik va mijozlar bilan strategik ishlash kabi yo‘nalishlarni rivojlantirish muhim.
Ikkinchisi — yoshlarni yangi kasblarga tayyorlash. AI vositalaridan foydalanish, ma’lumotlarni tahlil qilish, ingliz tilida ishlash va murakkab muammolarni hal qilish ko‘nikmalari tobora muhimlashadi. Faqat vositadan foydalanishni o‘rgatish yetarli emas: xodim AI natijalarini tekshira olishi, xatolarni aniqlashi va yakuniy qaror uchun javobgarlikni tushunishi kerak.
Uchinchisi — AI’ni unumdorlikni oshirish vositasi sifatida qo‘llash. Jahon bankining 2026-yilgi World Development Report materiallariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda mavjud ish o‘rinlarining 4,5 foizi generativ AI orqali avtomatlashtirish xavfi ostida, 16,2 foizida esa unumdorlik sezilarli oshishi mumkin. Bu ko‘rsatkichlar O‘zbekiston uchun alohida hisoblangan prognoz emas, balki past va o‘rta daromadli mamlakatlar bo‘yicha umumiy bahodir.
O‘zbekistonning imkoniyati shundaki, mamlakat eski biznes jarayonlarini boshidan AI bilan uyg‘unlashtirib qurishi mumkin. Buning uchun raqamli infratuzilma, sifatli ma’lumotlar, mahalliy tillarda ishlaydigan vositalar va amaliy ko‘nikmalarga investitsiya kerak.
Eng katta o‘zgarishlardan biri shundaki, kompaniyalar ayrim vazifalarni kamroq xodim bilan bajara oladi. Bu samaradorlikni oshirishi mumkin, ammo yangi ish o‘rinlari yetarli darajada yaratilmasa yoki mavjud xodimlar ularga o‘ta olmasa, iqtisodiy foyda jamiyatning barcha qatlamlariga bir xil taqsimlanmaydi.
