2025 yilning eng muhim huquqiy jarayonlaridan biri sifatida Google AQSh Adliya vazirligining (DOJ) monopoliyaga qarshi da’vosi doirasida keskin bosim ostida qolmoqda. 2024 yilda sudya Amit Mehta Google’ni qidiruv bozorini noqonuniy ravishda monopoliyalashtirgan deb topganidan so‘ng, endi kompaniyani majburiy bo‘linish xavfi kutmoqda. Agar bu amalga oshsa, bu AT&T’ning 1984 yilda tarqatilishidan beri AQShdagi eng yirik korporativ bo‘linish bo‘ladi.
Google’ga qarshi qo‘yilgan ayblovlar
DOJ va shtatlar bosh prokurorlari Google’ni qidiruv bozorining 90 foizdan ortig‘ini raqiblarni cheklash orqali nazorat qilganlikda ayblashdi. Kompaniya Apple, Samsung va boshqa yirik ishlab chiqaruvchilar bilan milliardlab dollarlik shartnomalar tuzib, Google’ni qurilmalarda asosiy (default) qidiruv tizimi sifatida o‘rnatishga erishgan.
Sud materiallariga ko‘ra:
- Google 26 milliard dollar miqdorida to‘lovlar amalga oshirgan, natijada Bing va DuckDuckGo kabi raqobatchilar kerakli foydalanuvchi oqimini jalb qilish imkonidan mahrum bo‘lgan.
- O‘zining hukmron mavqei evaziga kompaniya qidiruv reklama narxlarini erkin belgilash imkoniyatiga ega bo‘lgan.
Sudya Mehta bu amaliyotlarni raqobatchilarning imkoniyatlarini toraytiruvchi, innovatsiyalarni susaytiruvchi va Google monopoliyasini mustahkamlovchi xatti-harakatlar sifatida baholadi
Taklif etilgan choralar
DOJ va shtatlar bozorni ochish va raqobatni tiklash maqsadida keskin strukturaviy choralarning joriy etilishini taklif qilishmoqda:
- Chrome brauzerini sotish – internetdan foydalanishning eng asosiy vositalaridan birini raqobatchilarga berish.
- “Click and query” ma’lumotlarini litsenziyalash – raqib kompaniyalarga Google’ning foydalanuvchi ma’lumotlari va hatto YouTube kontentidan ham foydalanish imkonini berish.
- Eksklyuziv shartnomalarni bekor qilish – smartfon ishlab chiqaruvchilar foydalanuvchilarga qidiruv tizimini mustaqil tanlash imkoniyatini beruvchi “tanlov ekrani”ni joriy etishlari shart bo‘ladi.
Bunday choralar amalga oshsa, raqobat uchun yangi imkoniyatlar yaratiladi, biroq bu Google uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
Google’ning qarshi pozitsiyasi
Google sud qaroridan norozi bo‘lib, uni apellyatsiya tartibida shikoyat qilishini bildirdi. Kompaniya o‘zining asosiy e’tirozlarini quyidagicha asoslamoqda:
- Maxfiylik va xavfsizlikka tahdid – qidiruv ma’lumotlarini raqobatchilarga taqdim etish foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini xavf ostiga qo‘yishi mumkin.
- Sun’iy intellekt sohasidagi sarmoyalarga salbiy ta’sir – bo‘linish Google’ning yirik AI loyihalarini sekinlashtiradi.
- Hamkor kompaniyalarga zarar – masalan, Mozilla Firefox Google’dan oladigan to‘lovlar evaziga moliyaviy barqarorligini ta’minlab kelmoqda.
Shu bois Google muqobil, yumshoqroq choralarni taklif qilmoqda: Apple va Mozilla bilan tuzilgan kelishuvlarni qayta ko‘rib chiqish hamda Android qurilmalarida Google qidiruvini majburiy default sifatida belgilamaslik.
Antimonopoliya qonunlarining mazmuni
AQSh antimonopoliya qonunlari kattalik yoki muvaffaqiyatni emas, balki adolatsiz ustunlikni oldini olishni maqsad qiladi. Agar kompaniya bozorni yuqori sifatli mahsulot yoki samarali boshqaruv evaziga egallasa – bu qonuniy hisoblanadi. Ammo raqiblarni ataylab cheklash yoki ularga yo‘l bermaslik noqonuniy sanaladi. Sudya Mehta Google’ning xatti-harakatlari aynan shu chiziqni buzganini qayd etdi.
Oldinda turgan jarayonlar
Sudya Mehta yaqin haftalarda yakuniy qaror e’lon qilishi kutilmoqda. Agar DOJning pozitsiyasi ustun chiqsa, bu quyidagi oqibatlarga olib kelishi mumkin:
- Google tarixidagi eng jiddiy zarba,
- Raqobatchilar uchun yangi imkoniyatlar (xususan, OpenAI va Perplexity Chrome’ni sotib olishga qiziqish bildirdi),
- AQSh texnologiya bozorida tub o‘zgarishlar.
Mazkur ish boshqa yirik texnologik kompaniyalarga – Microsoft, Amazon va Apple’ga ham kuchli ogohlantirish bo‘lib xizmat qilishi ehtimol.Google’ning antimonopoliya mojarosi butun global texnologiya sohasida burilish yasashi mumkin. Bir tomondan, tartibga soluvchilar adolatli raqobatni tiklashga intilmoqda; boshqa tomondan esa, dunyoning eng yirik raqamli kompaniyalaridan birining majburiy bo‘linishi butun internet iqtisodiyotiga ta’sir etishi muqarrar. Shunday ekan, tez orada kutilayotgan sud qarori nafaqat Google’ning kelajagini, balki butun raqamli bozor tarixini belgilab berishi mumkin.
