O‘zbekiston moliya-bank tizimida tub burilish yasovchi tarixiy qadam qo‘yildi. 2026-yil 27-martda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga O‘zbekistonda islomiy bank faoliyatini joriy etishga qaratilgan qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ-1126-sonli Qonun joriy yilning 29-iyunidan boshlab rasman kuchga kirdi.
Ushbu qonun mamlakatimiz investitsiya muhitini jozibador qilish, moliyaviy xizmatlar qamrovini kengaytirish hamda yashirin iqtisodiyot ulushini kamaytirishga xizmat qiladi. Quyida yangi huquqiy tizimning eng muhim jihatlari va bank tizimidagi o‘zgarishlar tahlilini taqdim etamiz.
Markaziy Bank huzurida Islomiy Moliya kengashi tashkil etiladi
Yangi qonunchilikka muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tarkibida 5 nafar a’zodan iborat Markaziy bankning islomiy moliya kengashi (kollegial organ) tuziladi.
Kengashning asosiy vazifalari:
- Kredit tashkilotlari uchun islomiy moliya standartlarini ishlab chiqish va tasdiqlash.
- Sohaga oid normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini tayyorlashda ishtirok etish.
- Islomiy moliya sohasidagi bahsli masalalar yuzasidan rasmiy tushuntirish va izohlar berish.
- Tizimda yuzaga keladigan nizolar bo‘yicha ekspert xulosalarini taqdim etish.
Shuningdek, Markaziy bankka islomiy banklarning likvidliligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash uchun an’anaviy vositalardan tashqari, maxsus islomiy moliya vositalaridan foydalanish huquqi berildi.
Islomiy moliya tamoyillariga ko‘ra sudxorlik (foiz) taqiqlangani sababli, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining bank omonati shartnomalariga oid moddalariga muhim o‘zgartirishlar kiritildi.
Endilikda bank omonati shartnomasi bo‘yicha mablag‘lar nafaqat foizlar, balki boshqa daromadlar bilan yoki ularsiz (foydani taqsimlash asosida) qaytarilishi qonunan mustahkamlandi. Agar bank daromadlar yoki foizlar miqdorini kamaytirsa, yangi stavkalar omonatchilarga xabar berilgandan bir oy o‘tib kuchga kirishi belgilandi.
Ruxsat etilgan islomiy moliya operatsiyalari
Qonun bilan «islomiy bank faoliyati» va «islomiy moliya standartlari» tushunchalariga aniq huquqiy ta’rif berildi. Islomiy banklar uchun an’anaviy banklarga qo‘yilgan bevosita savdo faoliyati va yuridik shaxslarning ustav kapitalida ishtirok etish bo‘yicha cheklovlar olib tashlandi (agar bu operatsiyalar islomiy moliya doirasida bo‘lsa).
Yangi tartibga ko‘ra, tijorat banklari quyidagi islomiy moliya operatsiyalarini amalga oshirishi mumkin:
- Investitsiyaviy omonatlar: Foydani o‘zaro taqsimlash sharti bilan mijoz mablag‘larini jalb qilish yoki ma’lum bir loyihalarni moliyalashtirish.
- Vakillik shartnomalari: Vakillik (Vakala) prinsiplari asosida pul mablag‘larini yo‘naltirish yoki investitsiyaviy omonatlarga jalb etish.
- Nasiya savdo (Murabaha): Tovarni ustama baholash hamda uning haqini mijoz tomonidan bo‘lib-bo‘lib to‘lash sharti bilan sotish orqali moliyalashtirish.
- Oldindan haq to‘lash (Salam/Istisna): Ma’lum tovarlar yoki ishlab chiqarish mahsulotlari uchun oldindan to‘liq haq to‘lash orqali mijozni qo‘llab-quvvatlash.
- Sherikchilik (Musharaka/Mudaraba): Birgalikdagi tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuridik shaxslarning ustav kapitalida ulush bilan ishtirok etish.
- Islomiy ijara (Ijara Muntahia Bittamleek): Mol-mulkni keyinchalik sotib olish huquqini taqdim etgan holda ijaraga berish.
O‘zbekiston moliya bozorida banklar faoliyat turiga ko‘ra an’anaviy bank faoliyati litsenziyasi va islomiy bank faoliyati litsenziyasi asosida ish yuritadi. Bir vaqtning o‘zida har ikkala litsenziyaga ega bo‘lgan banklar parallel ravishda har ikki yo‘nalishda xizmat ko‘rsatishi mumkin, biroq ulardan islomiy operatsiyalar bo‘yicha buxgalteriya hisobini mutlaqo alohida yuritish talab etiladi.
Faqatgina sof islomiy bank faoliyati litsenziyasiga ega bo‘lgan banklar o‘z firma nomida yoki xizmat ko‘rsatish belgisida “islomiy” atamasini ishlata oladi. Bir vaqtning o‘zida ikkala litsenziyaga ega banklarga esa ushbu atamani brend nomiga qo‘shish taqiqlanadi.
An’anaviy bank islomiy litsenziya olish uchun Markaziy bankka aksiyadorlar qarori, ustav o‘zgarishlari, 3 yillik biznes-reja va alohida buxgalteriya yuritish imkoniyatini tasdiqlovchi hujjatlar bilan ariza beradi. Arizalar 2 oy muddatda ko‘rib chiqiladi.
Islomiy bank xizmatlarini ko‘rsatuvchi har bir bankda kamida 3 nafar a’zodan iborat Bankning islomiy moliya kengashi tuzilishi shart. Ushbu kengash a’zolari bank Kuzatuv kengashi tavsiyasi va Markaziy bank kelishuvi bilan aksiyadorlar umumiy yig‘ilishi tomonidan saylanadi. Manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish maqsadida bankning hal qiluvchi aksiyadorlari va muhim xodimlari ushbu kengashga a’zo bo‘la olmaydi.
Bankning islomiy moliya kengashi operatsiyalarning standartlarga muvofiqligini baholaydi, ichki hujjatlarni ma’qullaydi va aksiyadorlar oldida yilda kamida bir marta hisobot beradi. Bu vazifani bankning boshqa rahbarlik organlariga yuklash qonunan taqiqlanadi.
Yangi qonun qabul qilinishi O‘zbekistonda uzoq kutilgan muqobil moliyaviy xizmatlar bozorining huquqiy poydevorini qo‘ydi. Ushbu islohot nafaqat dindor aholi tabaqasining iqtisodiy faolligini oshiradi va bank tizimidagi omonatlarini ko‘paytiradi, balki Yaqin Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlaridan yirik islomiy investitsiya fondlarining kirib kelishiga keng yo‘l ochadi.
Avvalroq Pivot Islomiy bank faoliyati to’g’risidagi qaror haqida yozgan edi.
