O‘zbekiston moliya tizimida muhim burilish yasaydigan «O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga O‘zbekistonda islomiy bank faoliyatini joriy qilishga qaratilgan qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida»gi Qonun (O‘RQ-1126) 2026-yil 27-mart kuni qabul qilindi.
Markaziy bank tomonidan xalqaro standartlar va ilg‘or xorijiy tajriba asosida ishlab chiqilgan ushbu hujjat Soliq va Fuqarolik kodekslari hamda yana 7 ta qonunga o‘zgartirishlar kiritishni ko‘zda tutadi.
Qonunchilikdagi asosiy yangiliklar
Yangi qonun bilan mamlakat huquqiy maydoniga islomiy bank faoliyati, islomiy moliya operatsiyalari, islomiy moliya standartlari hamda investitsiyaviy omonat (depozit) kabi yangi tushunchalar rasman kiritildi.
Islohotning diqqatga sazovor jihatlari:
- Litsenziyalash: Islomiy bank faoliyati uchun muddatsiz litsenziya joriy etilib, uni olish bo‘yicha aniq talablar o‘rnatildi. Ushbu litsenziyani boshqa shaxslarga o‘tkazish taqiqlanadi.
- Savdo va investitsiya erkinligi: Islomiy banklarga bevosita savdo faoliyatini amalga oshirish, yuridik shaxslarni tashkil etish hamda ularning ustav fondlaridagi ulushlarni cheklovlarsiz sotib olish huquqi berildi.
- Nazorat tizimi: Markaziy bank va tijorat banklari qoshida sohani muvofiqlashtiruvchi islomiy moliya kengashlari tashkil etiladi.
- Soliq rejimi: Islomiy moliya operatsiyalarining o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda alohida soliqqa tortish tartibi belgilandi.
Islomiy moliya operatsiyalarining turlari
Qonunga muvofiq, litsenziyaga ega banklar quyidagi 6 ta asosiy operatsiyani amalga oshirishi mumkin:
- Muzaraba: Foyda va zararni bo‘lishish sharti bilan mijozni moliyalashtirish yoki investitsiyaviy omonatlarni jalb qilish.
- Vakala: Agentlik shartnomasi asosida pul mablag‘larini jalb qilish yoki taqdim etish.
- Murabaha: Tovarlarni ustama haqi bilan muddatli to‘lov (muddatli savdo) asosida sotish orqali moliyalashtirish.
- Salam: Yetkazib beriladigan tovarlar uchun oldindan to‘lovni amalga oshirish orqali moliyalashtirish.
- Musharaka: Sherikchilik (qo‘shma faoliyat) yoki yuridik shaxslarning ustav kapitalida ishtirok etish orqali moliyalashtirish.
- Ijara: Mol-mulkni sotib olish huquqi bilan islomiy ijara asosida foydalanishga berish.
Ushbu tizim «xufiyona iqtisodiyot»dagi mablag‘larni rasmiy bank sektoriga jalb qilishning muqobil mexanizmi sifatida qaralmoqda. 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan strategiyaga ko‘ra:
- Mamlakatda kamida ikkita to‘liq islomiy bank tashkil etiladi va davlat banklarida «islomiy darchalar» ochiladi.
- Ushbu islohot natijasida iqtisodiyotga qo‘shimcha ravishda taxminan 1 milliard dollar miqdorida investitsiya va omonatlar jalb qilinishi kutilmoqda.
Mazkur Qonun rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oy o‘tgach — 2026-yil 28-iyundan to‘liq kuchga kiradi.
