Mega loyihalar qimmatga tushadi. Avtomagistrallar, aeroportlar, aqlli tarmoqlar, metrolar — bularning har biri milliardlab mablag‘ talab qiladi. O‘zbekiston kabi mamlakatlar uchun eski model oddiy edi: davlat quradi, davlat to‘laydi. Lekin hukumatlarning byudjeti cheksiz emas, qarz esa tuzoqdir. Qarama-qarshi g‘oya shuki: davlatning hamma narsani qurishi shart emas. Davlat hamma narsani tuzilmaga solishi kerak. Buning uchun Davlat-xususiy sheriklik (PPP) modellari yaratilgan.
Nega mega loyihalar PPPsiz muvaffaqiyatsizlikka uchraydi?
Mega loyihalar ko‘pincha o‘z og‘irligidan qulashi mumkin.
- Hukumat ortiqcha xarajat qiladi: o‘rtacha 30–50% ortiqcha mablag‘ sarflanadi.
- Loyihalar kechikadi: infratuzilma loyihalari o‘rtacha 2–3 yilga kechikadi.
- Texnik xizmat e’tibordan chetda qoladi, natijada aktivlar tez eskiradi.
PPP esa rag‘batlarni o‘zgartiradi. Xususiy sektor loyihani loyihalaydi, quradi, moliyalashtiradi va ko‘pincha boshqaradi. Davlat esa qoidalarni belgilaydi. To‘g‘ri tashkil etilganda, xavflar soliq to‘lovchilardan uzoqlashadi va loyihalar tezroq amalga oshiriladi.
Ishlaydigan PPP modellari
Hamma PPPlar bir xil emas. Eng yaxshilari rag‘batlarni muvozanatlashtiradi:
- BOT (Build-Operate-Transfer): Xususiy sektor obyektni quradi va 20–30 yil boshqaradi, keyin davlatga topshiradi. Avtomagistral va elektr stansiyalar uchun ideal.
- BOO (Build-Own-Operate): Xususiy sektor obyektni to‘liq egallaydi va boshqaradi. Ko‘pincha energetika va kommunal xizmatlarda qo‘llaniladi.
- Lease-Develop-Operate: Davlat mavjud aktivlarni xususiy sektorga ijaraga beradi, ular esa yangilab boshqaradi. Aeroport va portlar bunga yorqin misol.
- Gibrid PPP: Grantlar, xususiy kapital va uzoq muddatli boshqaruv huquqlarini uyg‘unlashtiradi.
Turkiya aeroportlari, Hindiston quyosh parklari va Dubay portlari buni isbotladi: PPPlar faqat davlat loyihalariga qaraganda tezroq kengayadi.
Tadbirkorlar uchun qo‘llanma
Ko‘pchilik PPPni faqat hukumat va yirik konglomeratlar uchun deb o‘ylaydi. Lekin tadbirkorlar ham bu o‘yinda qatnashishi mumkin:
- PPP konsalting startaplari: model tuzish, xavf taqsimoti va raqamli boshqaruv panellari.
- InfraTech platformalari: avtomagistral, elektr stansiya yoki metro tizimlarini boshqarish uchun IoT + AI yechimlari.
- Yashil PPP loyihalari: quyosh elektr stansiyalari, chiqindidan energiya ishlab chiqaruvchi zavodlar yoki aqlli tarmoqlarni quradigan xususiy kompaniyalar.
- Raqamli to‘lov tizimlari: to‘lov punktlari, chiptalash va hisoblash tizimlari orqali PPPlarni monetizatsiya qilish.
Oddiy bir raqamli to‘lov startapi avtomagistrallarga integratsiya qilinganda, $100 mln+ qiymatga ega biznesga aylanishi mumkin.
Qarama-qarshi haqiqat
Ko‘pchilik infratuzilmani hukumat quradi deb o‘ylaydi. Aslida esa qarama-qarshi haqiqat bor: infratuzilmani xususiy sektor quradi — faqat ruxsat kerak. Davlatning vazifasi — xavfni kamaytirish va tartibga solish, beton quyish emas.
2035-yil
Agar O‘zbekiston mega loyihalar uchun PPPlarni keng qo‘llasa:
- $30–50 mlrd infratuzilma investitsiyasi jamoatchilik qarzini orttirmasdan jalb qilinadi.
- 1 mln+ ish o‘rni qurilish va ekspluatatsiya davrida yaratiladi.
- Tezroq yetkazib berish: loyihalar an’anaviy qurilishdan ikki baravar tez tugallanadi.
- Global kapital oqimi: PPP tizimiga ishonch ortib, xorijiy sarmoya kiradi.
Quruvchidan tuzilmachiga
Sovet merosi davlatni ham rejalashtiruvchi, ham quruvchi sifatida shakllantirgan edi. XXI asr esa yangi rolni talab qiladi: rejalashtiruvchi va sherik. Hukumat – vizioner. Xususiy sektor – mablag‘, ko‘nikma va tezkorlik manbai. Mega loyihalar uchun mega byudjet kerak emas. Mega modellarning o‘zi kifoya.
PPPni byurokratiya emas, balki tadbirkorlik platformasi sifatida ko‘radigan asoschilar O‘zbekiston avtomagistrallari, aeroportlari va elektr stansiyalarini trillion dollarlik kelajak poydevoriga aylantira oladi.
Pivot.uz
