XX asrda suverenitet ko‘rinib turardi. U tanklar, chegaralar va bayroqlarda o‘lchangan. Agar davlat o‘z hududini himoya qila olsa va o‘z valyutasini chiqara olsa, u suveren bo‘lgan. Ammo XXI asrda suverenitet ko‘rinmas dunyoga ko‘chdi. Endi u kodlar, platformalar va kundalik hayotning raqamli platformalarida yashaydi. Millat o‘z chegaralarini qo‘riqlashi mumkin, lekin agar uning fuqarolari muloqot qilish uchun WhatsApp’ga, xarid qilish uchun Amazon’ga, o‘rganish uchun YouTube’ga va to‘lash uchun Apple yoki Google’ga bog‘liq bo‘lsa, u qanchalik suveren? Chet elda bitta ilovani yangilash uydagi millionlab odamlarning hayotini buzishi mumkin bo‘lgan bir paytda, suverenitet allaqachon bulutga aylangan. Bu bog‘liqlik nazariy emas.
2021-yilda Facebook olti soat ishlamay qolganda, Yaqin Sharqdagi tadbirkorlar sotish uchun Instagram va WhatsApp’ga tayanganliklari sababli bir necha kunlik daromadlarini yo‘qotdilar. Nigeriyada Twitter taqiqlanganda, minglab tadbirkorlar mijozlarga bo‘lgan hayot tarzi bir kechada yo‘q bo‘lib ketdi.
Bu platformalar Toshkent, Qohira yoki Lagos uchun optimallashtirilmaydi. Ular Menlo Park va Shenchjen uchun optimallashtirilgan. Kod chizig‘i bilan esa butun boshli iqtisodiyotni o‘chirib qo‘yish mumkin. Bugungi kunda suverenitet yerni kim boshqarishi bilan bog‘liq emas. Bu sizning odamlaringiz tayanadigan platformalarni kim boshqarishi haqida.
Hukumatlar bu o‘zgarishni tushunadi, lekin kamdan-kam hollarda uni hal qiladi. Vazirliklar serverlarni sotib olishi mumkin, lekin TikTokni o‘ylab topmaydi. Davlat kompaniyalari telekommunikatsiya monopoliyalarini boshqarishi mumkin, ammo ular super ilovalar yaratmaydi. Innovatsiya byurokratiyadan kelib chiqmaydi. Bu tez harakatlanayotgan kichik, obsesif jamoalardan kelib chiqadi. Bu startaplardan keladi.
Indoneziyaning Gojek kompaniyasi shunchaki chaqiruv ilovasini yaratmagan. U hozirda Indoneziya iqtisodiyotining bir qismini qo‘llab-quvvatlaydigan to‘lov platformasini yaratdi. Nigeriyaning «Flutterwave» kompaniyasi shunchaki fintex kompaniyasi emas. Bu Afrika bo‘ylab transchegaraviy savdo uchun infratuzilma.
Misrning Fawry kompaniyasi o‘n millionlab dollarlik to‘lovlarni raqamlashtirib, norasmiy iqtisodiyotga ko‘rinish berdi. Bu kompaniyalar bir paytlar portlar, quvurlar yoki avtomobil yo‘llari bo‘lgani kabi bugungi kunda ham suverenitet uchun juda muhimdir.
Juda ko‘p rivojlanayotgan mamlakatlar ijarachi bo‘lib qolmoqda. Biz Silikon vodiysidan texnologiyani, jahon fondlaridan kapitalni, xorijdan ekspertizani ijaraga olamiz. Startaplar bu tenglamani o‘zgartiradi. Bizni quruvchi qilishadi.
Bitta mahalliy startap suverenitet uchun neft konidan ko‘ra ko‘proq narsa qila oladi. Neft konlari tugab bormoqda. Startaplar ko‘paymoqda. Ular ko‘payadi, evolyutsiya qiladi va ekotizimlarni hosil qiladi. 1990-yillarda Isroilning «Yozma» dasturiga qarang: hukumat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan nisbatan kichik venchur fondi hozirda milliardlab AKT eksport qiladigan ekotizimni yaratdi. Raqamli suverenitet shunday ko‘rinishga ega.
O‘zbekiston ham ko‘plab rivojlanayotgan davlatlar kabi chorrahada turibdi. O‘zining yosh aholisi, tadbirkorlik ruhi va strategik joylashuvi bilan u raqamli kelajakka sakrash uchun xom ashyoga ega. Xorijiy platformalar uchun shunchaki iste’mol bozori bo‘lish o‘rniga, O‘zbekiston o‘z platformalari – fintech, EdTech, logistika, sun’iy intellekt vositalarini ishlab chiqaruvchisiga aylanishi mumkin.
Startap tomonidan boshqariladigan to‘lov tarmog‘i Markaziy Osiyo bo‘ylab savdoni ta’minlashi mumkin. Mahalliy EdTech platformalari millionlab talabalarni ertangi kun ish o‘rinlariga tayyorlashi mumkin. Sun’iy intellektga asoslangan vositalar qishloq xo‘jaligi, logistika va sog‘liqni saqlashni raqamlashtirishi mumkin.
Har bir startap shunchaki kompaniya emas. Bu mustaqillik loyihasidir. Ular birgalikda 2050-yilga borib trillion dollarlik iqtisodiyotning asosini tashkil etishi mumkin. 1960-yillarda davlatlar siyosiy mustaqillik uchun kurashdilar. 2020-yillarda raqamli mustaqillik uchun kurash ketmoqda.
Farzandlaringiz o‘rganish uchun foydalanadigan platformalar kimga tegishli? Savdogarlaringiz bog‘liq bo‘lgan to‘lov tizimlarini kim nazorat qiladi?
Ommaviy nutqingizni shakllantiradigan algoritmlarni kim belgilaydi? Agar javob har doim «boshqa birov» bo‘lsa, siz suveren emassiz. Ammo o‘zingiznikini qurganingizda, mustaqillikni qaytarib olasiz. Startaplar shunchaki boylik yaratmaydi. Ular suverenitetni yaratadi. Eski urushlar tugadi, lekin yangi kurash boshlandi. Front chiziqlari chegaralar orqali emas, balki kodlar, serverlar va startaplar orqali o‘tadi.
O‘zbekiston va boshqa rivojlanayotgan davlatlar uchun missiya aniq:
Iste’molchi bo‘lishni bas qiling. Quruvchi bo‘lishni boshlang. Chunki XXI asrda suverenitet armiyalardan kelmaydi. U ta’sischilardan keladi. Endi gap neftning nechta bochkasiga egalik qilishda emas. U quyidagicha: nechta startapga egasiz?
Muhammad Xalil
