Har yili millionlab o‘zbeklar chet elda ishlaydi, o‘qiydi yoki yashaydi. Ular yurtiga yiliga $16–20 milliard dollar pul o‘tkazadi – bu oila uchun najot, iqtisodiyot uchun esa tayanch. Ammo muammo shunda: diasporaga ko‘pincha faqat “pul jo‘natuvchi manba” sifatida qaraladi, hamkor sifatida emas. Aslida esa haqiqat boshqacha: o‘zbek diasporasi nafaqat pul yuboradi, balki taraqqiyotning kuchli dvigateliga aylanishi mumkin. To‘g‘ri yondashuv bilan ular sarmoyador, mentor, bozor ochuvchi va hatto millat quruvchilariga aylanishadi.
Nega diaspora muhim?
Bugungi global o‘zbek jamoasi har qachongidan ham yirikroq, boyroq va tajribaliroq:
- 5–7 million o‘zbek chet elda yashaydi yoki ishlaydi.
- Ular yurtiga YAIMning 15 foiziga teng pul jo‘natadi.
- Minglab vatandoshlar Moskva, Istanbul, Seul, Dubay, Berlin va Nyu-York kabi texnologiya markazlarida faoliyat yuritmoqda.
- Ularning ko‘plari O‘zbekistonda yetishmayotgan bilim va tarmoqlarga ega.
Demak, bu shunchaki tashqaridagi mehnat emas – bu foydalanishga tayyor katta bilim va imkoniyat ombori.
Pul o‘tkazmalaridan tashqari: kapital va bilim
Pul o‘tkazmalari oilalarni boqadi. Diaspora tarmoqlari esa O‘zbekistonni dunyo xaritasiga olib chiqishi mumkin.
- Angel investorlar: Chet elda tajriba orttirgan mutaxassislar mahalliy startaplarga sarmoya kiritishi mumkin.
- Mentorlik tarmoqlari: Tajribali vatandoshlar yurtidagi tadbirkorlarni yo‘naltirishi mumkin.
- Savdo eshiklari: Diasporadagi biznes yetakchilari O‘zbekistonga Yaqin Sharq, Yevropa yoki Osiyo bozorlarini ochishi mumkin.
- Qaytish to‘lqini: Tadbirkorlar tajriba, kapital va global yondashuvni ortga olib kelishi mumkin.
Isroil diasporasini venchur kapitalistlar va asoschilarga aylantirdi. Hindiston esa diasporasidan global IT eksport mashinasini qurdi. O‘zbekiston ham xuddi shunday yo‘lni tanlashi mumkin.
Tadbirkorlar uchun yo‘l xaritasi
Diaspora bilan ishlash faqat hukumat darajasida emas, balki tadbirkorlik orqali ham bo‘lishi mumkin.
- Diaspora VC fondlari: Chet eldagi o‘zbeklarning kapitalini jamlab, mahalliy startaplarga yo‘naltirish.
- Mentorlik platformalari: Diaspora mutaxassislarini yosh o‘zbek asoschilari bilan bog‘lash.
- Tajriba almashuv dasturlari: “6 oyga uyga qayt” kabi fellowshiplar orqali diaspora ekspertlarini jalb qilish.
- Chegara orti startaplari: O‘zbekiston bozorini diaspora markazlari bilan bog‘laydigan loyihalar.
Agar diasporaning atigi 1 foizi investor, mentor yoki hamasoschi bo‘lsa ham, bu 50 mingdan ortiq global ko‘priklar demakdir – butun ekotizimni harakatga keltiruvchi kuch.
Qarama-qarshi haqiqat
Ko‘pchilik migratsiyani “talant yo‘qotilishi” deb biladi. Aslida esa migratsiya – bu tarmoqlar kengayishi. Talant chet elga ketgan emas, balki qo‘shimcha imkoniyat manbai. Asl yo‘qotish – undan foydalanmaslikdir.
2035 yilga qarash
Agar O‘zbekiston diasporani taraqqiyot dvigateliga aylantira olsa:
- 2–3 mlrd dollar diaspora sarmoyasi.
- 100 mingdan ortiq global mentorlik aloqalari.
- 500 mingta ish o‘rni startap va KOBlar orqali.
- O‘zbekiston – mahalliy ildizlarga ega, global startap millati sifatida tan olinadi.
Pul o‘tkazmalardan munosabatlarga
Eski modelda diaspora – faqat pul yuboruvchi ishchi. Yangi modelda esa ular – qiymat yaratuvchi hamkor. Har bir mentorlik qo‘ng‘irog‘i, har bir sarmoya, har bir startap aloqasi – oddiy pul o‘tkazmalardan ancha ko‘p samaraga ega.
Ipak yo‘li bir paytlar savdogarlar tarmoqlari orqali gullab-yashnagan. Yangi Ipak yo‘li ham xuddi shunday bo‘ladi – faqat bu safar diaspora tarmoqlari nafaqat tovar, balki g‘oya, bilim va kapital olib keladi.
Va diasporani uzoq qarindosh emas, balki “tarqalgan hamasoschilar” sifatida ko‘radigan tadbirkorlar – O‘zbekistonning global mavjudligini eng kuchli taraqqiyot dvigateliga aylantira oladi.
Pivot.uz
