OpenAI ma’lumotlariga ko‘ra, kelajak iqtisodiyoti kod yozuvchilar qo‘lida emas, balki ma’lumotlar markazlarini (data-center) quruvchi ustalar qo‘lida bo‘ladi.
Zamonamizning hukmron qarashiga ko‘ra, sun’iy intellekt (SI) muqarrar ravishda inson mehnatini siqib chiqaradi. Dasturlar matn yozmoqda, modellar ulkan ma’lumotlarni tahlil qilyapti, robotlar omborlarda harakatlanishni o‘rganyapti. Investorlar esa raqamli va jismoniy mehnatni avtomatlashtirishga yuzlab milliard dollar tikmoqda. Bularning barchasi bir oddiy farazga tayanadi: avtomatlashtirish qanchalik ko‘p bo‘lsa, odamlarga bog‘liqlik shunchalik kamayadi.
Asl voqelik shundaki, avtomatlashtirish taqchillikni yo‘qotmaydi; u shunchaki taqchillikning joyini o‘zgartiradi. SI iqtisodiyotning har bir jabhasiga kirib borar ekan, hali avtomatlashtirib bo‘lmaydigan ish turlarining qiymati keskin oshib boradi.
Bu Travis Kalanikning «chodirning eng uzun ustuni» (long pole in the tent) haqidagi strategik argumentining o‘zagidir: agar tizimning deyarli barcha qismlari tezroq va arzonroq bo‘lsa, tizimda qolgan inson omili bilan bog‘liq to‘siq («bottleneck») yanada muhimroq ahamiyat kasb etadi. Oddiy tilda aytganda: agar dastur binoni loyihalashtirsa, moliya uni mablag‘ bilan ta’minlasa va mashinalar uni qurishda yordam bersa-yu, lekin faqatgina inson — elektrik, santexnik yoki ventilyatsiya ustasi yakuniy ishni bitirib, unga kafolat bersa, demak, butun iqtisodiyot aynan o‘sha ishchining qo‘liga qarab qoladi.
Bu endi nazariy bahs emas; raqamlar ushbu o‘zgarishni tasdiqlamoqda. AQSHda qurilish sanoati faqatgina mavjud talabni qondirish uchun 2026-yilda 349 000, 2027-yilda esa 456 000 yangi ishchini jalb qilishi kerak bo‘ladi. Bular shunchaki kichik kamchiliklar emas; bu kelajak infratuzilmasini — uylar, zavodlar, energiya tarmoqlari va ma’lumotlar markazlarini qurish uchun zarur bo‘lgan sohalardagi tizimli tanqislikdir.
Kasblar kesimidagi tendensiyalar ham ushbu manzarani aks ettirmoqda:
- Elektriklar: AQSH Mehnat statistikasi byurosi 2034-yilgacha bu sohada bandlik 9% o‘sishini prognoz qilmoqda — bu boshqa barcha sohalardagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan ancha yuqori.
- Daromad: 2024-yil may holatiga ko‘ra, elektriklarning o‘rtacha yillik maoshi $62,350ni tashkil etdi, eng malakali 10% qismi esa $106,000dan ko‘p daromad ko‘rgan. Santexniklar va quvur o‘rnatuvchilar ham shunga o‘xshash ko‘rsatkichlarni qayd etmoqda.
Bu raqamlar «ortda qolgan» sohalarning maoshi emas. Bu — yuqori qiymatli taqchillikning bozor berayotgan signalidir.
G‘alati tomoni shundaki, SIning o‘zi bu tanqislikni yanada kuchaytirmoqda. Raqamli iqtisodiyot havoda muallaq turmaydi; u yer, beton, po‘lat va energiya kabi ulkan jismoniy poydevorga tayanadi. SI uchun ma’lumotlar markazlarining qurilishi ko‘payishi o‘n yillar davomida yetarlicha sarmoya kiritilmagan texnik kasblarga bo‘lgan talabni rekord darajaga chiqarmoqda. Virtual dunyoni avtomatlashtirish poygasi jismoniy dunyoning qadrini oshirmoqda.
Bu muammo chegaralarni bilmaydi. Yevropaning mehnatga layoqatli aholisi 2050-yilga kelib 9,9% ga, 2100-yilga borib esa evrohududda 19% ga qisqarishi prognoz qilinmoqda. Ishchi kuchi kamayayotgan, ammo infratuzilmaga ehtiyoji katta bo‘lgan qit’a ulkan bosimga duch keladi.
Natijada, global mehnat masalasi geopolitik ahamiyat kasb etmoqda. Bir tomonda — ishchi kuchiga tashna bozorlar (AQSH, Yevropa, Fors ko‘rfazi), ikkinchi tomonda — yosh aholiga ega bo‘lgan mehnat yetkazib beruvchi davlatlar. Imkoniyat aynan «tayyor» (deployable) ishchilarni yaratishda: xalqaro standartlar asosida o‘qitilgan, raqamli diplomlarga ega va huquqiy migratsiya yo‘llari bilan ta’minlangan kadrlar kelajakni belgilaydi.
Uzoq vaqt davomida kasb-hunar yo‘nalishlari oliy ma’lumotdan keyingi «ikkinchi darajali» yo‘l deb hisoblandi. Ammo bozor bugun mutlaqo boshqa hukmni chiqarmoqda. Jamiyat faqat dasturiy ta’minot ichida yashay olmaydi. Bizga zavodlarga sim tortadigan, quvurlarni o‘rnatadigan va energiya tizimini tuzatadigan odamlar kerak. Ushbu ishchilar yetishmasa, kapital behuda yotadi va iqtisodiy intilishlar reallik devoriga urilib parchalanadi.
Keyingi o‘n yillik nafaqat eng yaxshi modellarni qurganlarniki, balki ularning ostidagi ijro to‘sig‘ini (execution bottleneck) hal qilganlarniki bo‘ladi. SI iqtisodiyoti chiplar va kodlarda ishlaydi, lekin uni baribir inson qo‘llari barpo etadi.
