O‘zbekistondagi startap xorijiy venchur fondidan investitsiya oldi. Mablag‘ mamlakatga kiradi. Investor bir necha yildan keyin ulushini sotib, kapitalini olib chiqmoqchi bo‘ladi. Bu ikki jarayon uchun O‘zbekistonda bir xil valyuta tartibi ishlamaydi: xorijiy kapitalning mamlakatga kirishi va rezident kapitalining chetga chiqishi turli qoidalarga bo‘ysunadi.
2026-yilda bu tizimda AQSh bo‘yicha alohida yengillik paydo bo‘ldi. Shu bilan birga, sentyabrdan kuchga kirgan yangi kapital harakati qoidalari boshqa davlatlarga investitsiya qilish uchun ham aniq limitlarni belgiladi.
AQShga investitsiya uchun alohida tartib
2025-yil 11-noyabrda Prezidentning PF-210-son “Amerika-O‘zbekiston ishbilarmonlik va investitsiya kengashini tashkil etish to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilindi.
Farmonning 8-bandida 2026-yil 1-yanvardan boshlab rezidentlarning AQShdagi xorijiy korxonalar ustav fondini shakllantirish yoki kapitalda ishtirok etish uchun mablag‘ o‘tkazishi, shuningdek AQShdagi filiallarini aylanma mablag‘ bilan ta’minlashi rezidentlarning bank hisobvaraqlaridagi mavjud valyuta mablag‘lari doirasida cheklovlarsiz amalga oshirilishi belgilandi.
Shu farmondan keyin Markaziy bank 2025-yil 11-dekabrda 33/1-son qarorni qabul qildi. Qaror 2026-yil 1-yanvardan kuchga kirib, kapital harakati bo‘yicha amaldagi nizomga AQShga tegishli alohida bandni qo‘shdi. Unda AQShdagi kompaniyaning ustav fondini shakllantirish yoki unda ulush olish, shuningdek AQShdagi filialni aylanma mablag‘ bilan ta’minlash uchun O‘zbekiston banklaridagi rezident hisobvaraqlaridan pul o‘tkazishga ruxsat berildi.
Demak, AQSh uchun rejim boshqa davlatlarnikidan farq qiladi.
Boshqa davlatlarga investitsiya qilishda limit bor 2026-yil 17-sentabrdan kuchga kirgan Markaziy bankning 2026-yil 2-iyundagi 15/1-son qarori, Adliya vazirligida 2536-3-son bilan ro‘yxatdan o‘tgan hujjat, kapital harakati operatsiyalarining amaldagi tartibini yangiladi.
Yangi tartibga ko‘ra, ustav kapitalida davlat ulushi bo‘lmagan O‘zbekiston korxonalari bir kalendar yilida $200 minggacha mablag‘ni xorijdagi korxonalarning ustav kapitalini shakllantirish yoki ulushli ishtirok etish uchun yo‘naltirishi mumkin.
Davlat ulushi mavjud korxonalar uchun bu limit $100 ming.
Jismoniy shaxslar uchun esa xorijdagi korxonalarga investitsiya qilish bo‘yicha yillik limit $10 ming etib belgilangan.
Bundan tashqari, korxonalarning xorijdagi o‘z filial va vakolatxonalarini aylanma mablag‘ bilan ta’minlash uchun alohida limitlar mavjud: davlat ulushi bo‘lmagan korxonalar uchun yiliga $100 ming, davlat ulushi mavjud korxonalar uchun $50 ming.
Limitdan yuqori yoki nizomda alohida ko‘rsatilmagan kapital harakati operatsiyalari Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qarori asosida amalga oshiriladi.
Shu bilan birga, xorijdan jalb qilingan aktivlarni norezidentlarga qaytarish bilan bog‘liq operatsiyalar ushbu talabdan mustasno qilingan.
Nega AQSh alohida?
2025-yil dekabridagi qaror aynan AQShdagi kompaniyalarga kapital kiritishni umumiy limitlardan tashqari alohida tartibga qo‘ydi. 2026-yil sentyabrida yangilangan nizom ham AQShga oid ushbu bandni saqlab qoldi.
Amaldagi tizim uch xil holatni ajratadi:
AQSh: rezident hisobidagi valyuta mablag‘lari doirasida AQShdagi kompaniyaga kapital kiritish va AQShdagi filialni aylanma mablag‘ bilan ta’minlash bo‘yicha alohida, cheklovsiz rejim mavjud.
Boshqa davlatlar: xususiy korxonalar uchun yiliga $200 minggacha investitsiya qilish mumkin; undan yuqori summalar bo‘yicha Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qarori talab qilinadi.
Tovar va xizmatlar: ular kapital harakati emas, balki joriy xalqaro operatsiyalar doirasiga kiradi. Qonunchilikda tashqi savdo va xizmatlar uchun to‘lovlar joriy xalqaro operatsiyalar sifatida ko‘rsatilgan.
Shu sababli O‘zbekiston kompaniyasi xorijdagi hamkorga mahsulot yoki xizmat uchun pul to‘lashi bilan xorijiy kompaniyaga kapital kiritishi bir xil operatsiya hisoblanmaydi.
Bank bu operatsiyani qanday qayd etadi?
2026-yil 17-sentabrdan kuchga kirgan 15/1-son qaror kapital harakati operatsiyalarining hisobini ham o‘zgartirdi. Banklar bunday operatsiyalarni Markaziy bankning FERUz — “Valyuta operatsiyalari hisobini yuritish” axborot tizimi orqali hisobga oladi. Kapital harakati operatsiyasi bank tomonidan tizimga kiritilgandan keyin ro‘yxatdan o‘tgan hisoblanadi.
Rezident kapital harakati operatsiyasini amalga oshirish uchun bankka tegishli shartnoma, kelishuv, bitim yoki boshqa asoslovchi hujjatlarni taqdim etadi. Ayrim hollarda xorijiy tildagi hujjatlarning tarjimasi, apostili yoki notarial tasdig‘i ham talab qilinadi.
Yangi tartibda xorijga investitsiya qilgan rezidentlar uchun hisobot talabi ham mavjud. Ular har chorakda xorijdagi investitsiya faoliyati haqida xizmat ko‘rsatuvchi bankka ma’lumot taqdim etadi.
Xorijiy investor O‘zbekistondan pulni olib chiqsa
Bu holat rezidentning xorijga investitsiya kiritishidan farq qiladi.
O‘zbekistonning valyuta qoidalarida norezidentning to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalari va ulardan olingan daromadlarni repatriatsiya qilish uchun valyutani sotib olish va sotish cheklovlarsiz amalga oshirilishi belgilangan. 2026-yil 30-martdagi Markaziy bankning 10/9-son qarori bilan ushbu qoidalar yangilangan va tegishli norma amaldagi 3281-son nizomda saqlanib qolgan.
Bu yerda ikki jarayonni aralashtirmaslik kerak.
O‘zbekiston rezidenti xorijiy kompaniyaga kapital chiqarayotganida yuqoridagi kapital harakati qoidalari qo‘llanadi. Xorijiy investor O‘zbekistondagi investitsiyasi va undan olgan daromadini qaytarayotganida esa norezidentning investitsiyasi va repatriatsiyasiga tegishli qoidalar ishlaydi.
Soliq tomoni
Investor O‘zbekistondagi kompaniyadan pul olganda to‘lovning shakli ham ahamiyatga ega.
Dividend, kompaniyaga avval kiritilgan kapitalni qaytarish va ulushni boshqa investorga sotish bir xil operatsiya emas. Ularning soliq oqibatlari ham farq qiladi.
Norezidentga dividend to‘langanda O‘zbekistonning ichki qoidalarida withholding tax stavkasi 10%. Agar investor rezidenti bo‘lgan davlat bilan O‘zbekiston o‘rtasida ikki tomonlama soliq shartnomasi mavjud bo‘lsa, shartnomadagi stavka qo‘llanishi mumkin.
Shu sababli venture bitimining qiymatini faqat investitsiya summasi bilan hisoblash yetarli emas. Kapitalning qanday kiritilishi, investorning qanday ulush olishi, dividend to‘lanishi yoki ulush sotilishi va exit vaqtida mablag‘ qanday repatriatsiya qilinishi ham bitimning moliyaviy modeliga kiradi. Venchur investitsiyasi uchun amaldagi manzara 2026-yil sentyabr holatida O‘zbekistondan xorijga kapital chiqarish bo‘yicha yagona qoida yo‘q.
AQShga investitsiya kiritish uchun 2026-yil 1-yanvardan alohida va cheklovsiz rejim joriy etilgan. Boshqa davlatlarga investitsiya qilish esa umumiy kapital harakati tartibiga bo‘ysunadi: xususiy korxonalar uchun yiliga $200 minggacha, davlat ulushi mavjud korxonalar uchun $100 minggacha, jismoniy shaxslar uchun $10 minggacha bo‘lgan investitsiyalar nizom doirasida amalga oshiriladi. Yuqoriroq summalar Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qarorini talab qiladi. Mahsulot va xizmatlar uchun to‘lovlar esa alohida — joriy xalqaro operatsiyalar rejimida amalga oshiriladi.
