Generativ sun’iy intellekt (GenAI) texnologiyalarining ommalashuvi insoniyat tarixidagi eng tezkor texnologik adaptatsiya jarayonlaridan biri bo‘ldi. ChatGPT va shunga o‘xshash modellar matn yozish, kodlashtirish va tahlil qilish jarayonlarini misli ko‘rilmagan darajada tezlashtirdi. Biroq neyrobiologiya va kognitiv psixologiya sohasidagi so‘nggi tadqiqotlar ushbu qulaylikning «yashirin narxi» mavjudligini ko‘rsatmoqda. Mutaxassislar bu hodisani «kognitiv qarz» deb atashmoqda.
Neyrobiologik eksperiment: miya faoliyatining pasayishi
MIT tadqiqotchilari tomonidan o‘tkazilgan eksperiment sun’iy intellektning inson bosh miyasidagi neyron faolligiga ta’sirini o‘rganishga qaratildi. Tajribada 54 nafar talaba ishtirok etdi va ular uch guruhga ajratildi: birinchi guruh faqat o‘z bilimiga tayangan holda, ikkinchi guruh qidiruv tizimlari yordamida, uchinchi guruh esa ChatGPT ko‘magida esse yozish topshirig‘ini bajardi. Jarayon davomida ishtirokchilarning miya to‘lqinlari elektroensefalogramma (EEG) yordamida qayd etib borildi.
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, faqat o‘z aqliy salohiyatidan foydalangan guruhda eng yuqori kognitiv bog‘liqlik va neyron faolligi kuzatilgan. Aksincha, sun’iy intellektdan foydalangan ishtirokchilarning miya faoliyati sezilarli darajada past bo‘lib, bu miyaning «avtopilot» rejimiga tushib qolganidan dalolat beradi.
Eng xavotirli jihat shundaki, tajribaning ikkinchi bosqichida rollar almashilganda, doimiy ravishda sun’iy intellektga tayangan ishtirokchilar mustaqil fikrlash va xotirani ishga solishda jiddiy qiyinchiliklarga duch kelishdi. Ular o‘z matnlarini qayta tiklay olmadilar va mantiqiy izchillikni saqlashda oqsash kuzatildi.
«Kognitiv qarz» nazariyasi
Texnologik olamda «texnik qarz» tushunchasi mavjud bo‘lib, u tezkor yechimlar evaziga kelajakda yuzaga keladigan muammolarni anglatadi. Tadqiqotchilar endilikda «kognitiv qarz» terminini kiritmoqdalar. Bu holat inson o‘z aqliy mehnatini tashqi vositalarga (sun’iy intellektga) yuklashi natijasida tanqidiy fikrlash, tahlil va ma’lumotni sintez qilish ko‘nikmalarining susayishini ifodalaydi.
Vrije Universiteit Amsterdam olimlarining ta’kidlashicha, talabalar va mutaxassislar Katta Til Modellari (LLM) tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarga haddan tashqari ishonishmoqda. Sun’iy intellektning javoblari akademik va ishonchli ohangda bo‘lganligi sababli, foydalanuvchilar ma’lumotni verifikatsiya qilish (tekshirish) jarayonini chetlab o‘tmoqdalar. Bu esa tanqidiy fikrlashning degradatsiyasiga olib kelishi mumkin.
Rabobankning sun’iy intellekt bo‘yicha eksperti Natasha Govender-Ropert yana bir muhim muammoni ko‘taradi: tarafkashlik (bias). Sun’iy intellekt modellari insoniyat tomonidan yaratilgan milliardlab tarixiy ma’lumotlar asosida o‘qitilgan. Bu ma’lumotlar esa o‘z navbatida jamiyatdagi mavjud stereotiplar va subyektiv qarashlardan xoli emas.
Agar foydalanuvchi sun’iy intellekt taqdim etgan natijani mutloq haqiqat sifatida qabul qilsa, u beixtiyor eskirgan ijtimoiy normalar va yashirin tarafkashliklarni qabul qilgan bo‘ladi. Tanqidiy tahlilning yetishmasligi noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga va xatolarning zanjir reaksiyasiga sabab bo‘lishi mumkin.
Maqola va tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muammo texnologiyaning o‘zida emas, balki undan foydalanish metodologiyasidadir. Sun’iy intellektni inson tafakkurining o‘rnini bosuvchi vosita sifatida emas, balki uni kengaytiruvchi instrument sifatida ko‘rish maqsadga muvofiqdir.
Ilmiy xulosalarga ko‘ra, intellektual salohiyatni saqlab qolish uchun quyidagi tamoyillarga amal qilish zarur:
- Faol ishtirok: Sun’iy intellekt tomonidan tayyorlangan har qanday material inson tomonidan chuqur tahlil qilinishi va qayta ishlanishi shart.
- Skeptik yondashuv: Har bir generatsiya qilingan javobga potensial xato sifatida qarash va faktlarni birlamchi manbalar orqali tekshirish ko‘nikmasini rivojlantirish lozim.
- Kognitiv mashqlar: Murakkab aqliy vazifalarning ma’lum bir qismini sun’iy intellekt aralashuvisiz, mustaqil ravishda bajarish neyron bog‘liqliklarni faol holatda saqlashga yordam beradi.
Kelajakda eng yuqori samaradorlikka erishadigan mutaxassislar — bu sun’iy intellektga barcha ishni topshirib qo‘yadiganlar emas, balki o‘z tanqidiy fikrlash qobiliyatini saqlab qolgan holda, texnologiyadan mohirona foydalanadiganlardir.
Gulnoza Mixailovna
